Stary Pałac. Historia prawdziwa

Wyobraź sobie, że jest zima, połowa lat 80. XIX wieku, a Ty właśnie przybyłeś do Berlina w interesach. To Twój pierwszy raz w życiu i możesz sobie na to pozwolić, bo masz już małą manufakturę gdzieś w tzw. Starej Marchii. Powodzi Ci się wcale nieźle, a odkąd uruchomiono nowy środek transportu, żelazną kolej, podróżowanie stało się prostsze, wygodniejsze i szybsze niż kiedykolwiek.

Znajomy polecił ci hotel w centrum. Nie, nie ten luksusowy Kaiserhof czy niedawno otworzony, imponujący Central przy stacji kolejowej na Friedrichstraße. Masz całkiem wygodne łóżko w rodzinnym hoteliku, położonym przy jednej z bocznej ulic.

Spotkanie w biznesach jest dopiero późnym popołudniem, a zatem masz mnóstwo czasu na obejrzenie miasta. Do „Lip” (Aleja pod Lipami) jest tylko kilka kroków i to się dobrze składa, bo właśnie zbliża się południe. Żona i dzieci będą ciekawe stolicy z jej wielkomiejskim gwarem, eleganckimi kawiarniami, pasażami, pięknymi budowlami i pomnikami. Ale na pewno pierwsze pytanie to będzie: „Papa, a widziałeś cesarza?”

Kaiser jesehen – Berlin jesehen

Cesarzem Rzeszy od 1871 roku był Wilhelm I Hohenzollern, król pruski. Jako drugi z panującej rodziny, za swoim ojcem Fryderykiem Wilhelmem III, nie mieszkał w berlińskim pałacu miejskim. Latem preferował Babelsberg koło Poczdamu, a zimą zawsze wracał do swojej skromnej rezydencji z czasów książęcych, tej przy „Lipach”.

Nasz podróżny z XIX wieku, nie chcąc rozczarować dzieci i małżonki, oczywiście przytaknie, że dane mu było zobaczyć legendarnego władcę. Będzie zachwycał się krzepkością sędziwego mężczyzny, jego wciąż wyprostowaną sylwetką i majestatycznym wyglądem w mundurze. A rodzina nie będzie miała powodów, by mu nie wierzyć.

Wilhelm I miał bowiem pewien nawyk, z którego zrodziła się miejska legenda „zobaczyć cesarza”. Każdego południa, gdy zbliżał się czas zmiany warty przed Nowym Odwachem, władca przerywał swoje zajęcia, wstawał od biurka i obserwował gwardzistów przez okno swojego gabinetu. Ten usytuowany był na rogu, na parterze rezydencji. I choć zgromadzonym gapiom często musiał wystarczyć cień postaci lub poruszenie zasłonki, nie mieli wątpliwości, że tam właśnie stoi cesarz i patrzy na ich wiwaty. Po wszystkim, odchodzili w zdumieniu, potrząsając głowami, jak taki wielki władca może mieszkać w tak skromnym przybytku.

Książę i niespełniona miłość

Wilhelm urodził się w 1797 roku jako drugi z synów Fryderyka Wilhelma III i jego żony, owianej wieloma legendami postaci, królowej Luizy (1776-1810). Dzieciństwo i nastoletnie lata naznaczone były przez napoleońską kampanię w Europie. Razem z rodzicami i rodzeństwem musiał uciekać przed wojskami ambitnego Korsykanina aż do Memel (Kłajpeda). Portret wcześnie zmarłej, bo zaledwie w wieku 34 lat ukochanej matki trzymał przez całe życie na swoim biurku.

Przy porównaniach ze starszym bratem i zarazem następcą tronu, późniejszym Fryderykiem Wilhelmem IV, był przedstawiany jako ten, którego zainteresowania ograniczają się do militariów i wojska. Jego żona, pochodząca z Weimaru Goethego księżniczka Augusta, będzie później wzdychać, że mąż nie chodzi na koncerty, nie odwiedza teatrów i muzeów, nie czyta literatury pięknej i rzadko daje się ponieść pasji, przedkładając ponad nią rutynę dnia i obowiązki.

W młodzieńczych latach nie udało mu się też obronić miłości do kobiety, którą pragnął poślubić. Eliza Radziwiłłówna (1803-1834), córka polskiego księcia Antoniego Radziwiłła i pruskiej księżniczki Luizy Hohenzollern, nie miała wystarczająco dobrego pochodzenia dla królewskiego syna. Mimo furii poniżonej matki i starań Radziwiłłów o udokumentowanie odpowiedniego drzewa genealogicznego, ojciec Wilhelma pozostawał nieugięty. Radziwiłłowie nie byli panującym rodem. A że następca tronu był już kilka lat po ślubie i wciąż bez dzieci, Wilhelm mógł w przyszłości przejąć koronę Prus. Stąd aranżowane małżeństwo z Augustą Sachsen-Weimar-Eisenach. Eliza nie wyszła za mąż i kilka lat później zmarła na gruźlicę. Wilhelm wspomnienia zachował dla siebie, ale na biurku podobno trzymał jej portret.

Młoda para, zaraz po ślubie w 1829 roku, zamieszkała w gmachu, który od kilku lat należał już do Wilhelma. Pałacem trudno to było nazwać. W zapiskach znanych podróżników i literatów odwiedzających Berlin na początku XIX wieku, próżno szukać wzmianek o budynku. Zmienił to dopiero status Wilhelma, który w 1840 roku oficjalnie stał się następcą tronu, a po śmierci brata, 2 stycznia 1861, królem.

Zawiłości genealogiczne wokół domu pewnego generała

Był czas, kiedy Berlin wraz z bliźniaczą osadą Coelln kończył się na wysokości dzisiejszego Mostu Zamkowego (Schloßbrücke). Dalej rozciągała się malownicza piaskownica, przecięta ozdobną aleją (późniejszą Aleją pod Lipami), prowadzącą na tereny łowieckie Tiergarten (obecnie park Tiergarten). W drugiej połowie XVII wieku książę Fryderyk Wilhelm podarował tereny wzdłuż alei swojej drugiej żonie, księżnej Dorocie. Była to niezwykle przedsiębiorcza kobieta i nie minęło kilkanaście lat, jak powstało nowe założenie miejskie. Na część księżnej nazwano je w 1681 roku Dorotheenstadt.

Kto budował domy w tym miejscu? Ano na przykład szef książęcej artylerii i późniejszy generał, Ernst Bernhard von Weyler. Jego syn wybrał jednak karierę w Wiedniu i dom został sprzedany najstarszemu synowi księżnej Doroty, Filipowi Wilhelmowi. Ponieważ pochodził on z drugiego małżeństwa elektora, miał słabe szanse na tron po ojcu. Na pocieszenie (jak wspomniałam księżna Dorota była bardzo ambitną kobietą) otrzymał tytuły po nabytej brandenburskiej miejscowości Schwedt i do historii przeszedł jako założyciel bocznej linii Hohenzollernów, margrabia von Brandenburg-Schwedt.

Jego syn Fryderyk Wilhelm (Brandenburg-Schwedt) polecił przebudować dom Weylera na barokowy pałacyk, który stał się berlińską rezydencją rodziny margrabiów. Poprzez małżeństwo z Zofią Dorotą Pruską stał się też szwagrem króla pruskiego Fryderyka II (Wielkiego). Ten, jak wiadomo, miał szeroko zakrojone plany co do ukształtowania terenu po rozebraniu fragmentów pobliskich fortyfikacji i zażądał od rodziny wyprowadzki! Palais Schwedt, bo tak go wówczas nazywano, miał ulec rozbiórce na rzecz nowych gmachów. Królowi jednak zabrakło pieniędzy i jedyne co margrabia musiał poświęcić to ogród i tylne zabudowania. Na ich miejscu stanęła imponująca Biblioteka Królewska, znana dzisiaj jako Stara Biblioteka (Alte Bibliothek).

Dodam tylko, że Fryderyk Wilhelm z Zofią Dorotą mieli piątkę dzieci, a wśród nich córkę Luizę, babkę Elizy Radziwiłłówny.

Od miejskiego pałacyku do rezydencji cesarza

Linia Brandenburg-Schwedt wygasła w 1820 roku. Już wcześniej, bo w 1817 Pałac Schwedt nabył generał B.F.E. von Tauentzien, gdzie jako dowódca III Korpusu Armijnego miał służbowe mieszkanie. Po nim stanowisko dowódcy objął książę Wilhelm. Pałac Schwedtów również przeszedł w jego posiadanie.

Przestarzały barokowy nabytek nie odpowiadał gustom księcia, a już absolutnie nie spełniał norm jego małżonki. Starszy brat Wilhelma, jako zagorzały wielbiciel Fryderyka II (tylko spojrzeć na jego działalność w Sanssouci) snuł plany o wyburzeniu pałacu margrabiów i przyległej biblioteki. Chciał z pomocą genialnego architekta Karola Fryderyka Schinkla przebudować Forum Fridericianum po swojemu, by ustanowić architektoniczny pomnik ku czci Fryderyka Wielkiego. Dla brata Wilhelma planował prawdziwy pałac z dwoma okazałymi wieżami.

Oczekiwania Wilhelma

Wilhelm wolał coś skromniejszego i nie zgadzał się z wyburzeniem pięknej biblioteki. Przychylał się do planów Karola Ferdynanda Langhansa. Nie, nie twórcy Bramy Brandenburskiej, tylko jego syna. Langhans zostawił 13-osiową (fasada o 13 oknach w rzędzie) strukturę budynku, ale nadał mu płaski dach i skromną ornamentykę. Tak skromną, że i dzisiaj praktycznie niezauważalną poza ozdobnym, podobnym do portyku wejściem. Od strony dzisiejszego Placu Bebela (Bebelplatz) gmach otrzymał pergolę.

Na co dzień, wejście do pałacu znajdowało się w bocznym skrzydle, znacznie dłuższym niż frontowy budynek przy nieistniejącej dzisiaj wąskiej uliczce Oranische Gasse. Tam też były dalsze reprezentacyjne sale, a dalej, już od strony Behrenstrasse, wokół drugiego dziedzińca pokoje dla służby, remiza i stajnie.

Razem ale osobno

Pokoje pary książęcej znajdowały się we wschodniej części głównego budynku. Na parterze mieszkał Wilhelm, na piętrze Augusta. Apartamenty połączone były kręconymi schodami. Legendą jest, że pałac nie posiadał łazienki, a Wilhelm na czas kąpieli kazał przynosić sobie wannę z pobliskiego Hotelu de Rome. Od początku, po ukończeniu budowy w 1837 roku, w apartamentach księżnej znajdował się „pokój z wanną”, do którego Wilhelm też przecież miał dostęp. On sam otrzymał podobny dopiero w 1885 roku, ale nigdy z niego nie korzystał.

Ani koronacja na króla w 1861, ani na cesarza w 1871 roku nie zmieniły wiele w wyglądzie lub wyposażeniu pałacu. Po tej drugiej ceremonii, gdy Wilhelm stał się postacią kultową, nie wyjeżdżał już tak często i nie prowadził wojen, budynek zyskał rangę jednego z najbardziej zacnych zabytków w mieście. Miejsc, które TRZEBA było zobaczyć. Któż nie skorzystałby z okazji stanąć pod samym oknem władcy, a nawet ujrzeć jego samego?

Po śmierci Wilhelma

Kiedy cesarz zmarł (1888), zasłonki w jego narożnym gabinecie pozostały na zawsze zasłonięte. Powstało tu miejsce pamięci pary cesarskiej (jego małżonka zmarła dwa lata później), które można było zwiedzać.

W przewodniku Griebensa z 1913 roku znajdziemy informację, że „wszystkie pokoje są utrzymane tak, jak za życia cesarza”. Po uiszczeniu opłaty w wysokości 50 fenigów, można było zobaczyć Pokój Adiutantów, po nim Pokój Przyjęć, w którym cesarz spotykał się z deputowanymi. Kolejny, Pokój Ministerialny ozdobiony był wieloma obrazami. Zwiedzający mogli tam podziwiać m.in. rodową siedzibę Hohenzollernów w Hechingen czy wizerunki cara Rosji, Mikołaja I (siostra Wilhelma była żoną cara). Dalej następował highlight pałacu czyli gabinet pracy cesarza, ze słynnym narożnym oknem. Obok autentyczne biurko, a nim fotografie rodziny. Do tego książki, broszury i notatki o tematyce wojskowej, tak jakby cesarz tylko na chwilę oderwał się od pracy. Z gabinetu przechodziło się do biblioteki, a potem do sypialni, w której władca zmarł w marcu 1888 roku.

Po 1918 roku pałac pozostał w posiadaniu rodziny. Gwarantowała to umowa z państwem z 1926 roku. Przyległą część wykorzystywała między innymi księżna Hermina, druga żona Wilhelma II.

W okresie III Rzeszy zaczęto używać obecnej nazwy „Stary Pałac” (Alte Palais).

Stary Pałac i gołe tyłki obok

Mury pałacu przetrwały drugą wojnę światową, ale wnętrza były kompletnie wypalone. Zabytek, przeznaczony do odbudowy, przeszedł w posiadanie uniwersytetu. W oczekiwaniu na rekonstrukcję, budynek bardzo zniszczał. Dopiero w 1964 roku pod kierownictwem architekta Fritza Meinhardta odbudowano gmach.

Jest to jednak dzisiaj jedynie budowla z dość wiernie odtworzonymi zewnętrznymi fasadami i to tylko od strony Alei Pod Lipami i Placu Bebela. Architekt zrezygnował z pergoli i orłów na dachu, jako zbyt „pruskich i królewskich”. W środku, tak jak w gmachu Starej Biblioteki, znajduje się obecnie Wydział Prawa Uniwersytetu Humboldtów. Wokół dziedzińca z tyłu powstały bloki z wielkiej pyty, a uliczkę Oranische Gasse całkowicie zabudowano.

Dzięki Fundacji Ochrony Zabytków w Berlinie w latach 2003-2005 podjęto się rekonstrukcji fasady. Na dach wróciły też orły. W 2007 roku ukończono odbudowę historycznej pergoli.

Z powodu tej ostatniej było trochę szumu w mediach. Wiadomo, że wielkimi powierzchniami kusi się reklamodawców, ale to co powieszono w miejscu przyszłej rekonstrukcji, wzbudziło ogólne zdumienie.

Mając na uwadze wstrzemięźliwość cesarzowej Augusty, której lektor musiał przed każdym czytaniem powieści wykreślać co pikantniejsze opisy, można uznać, że reklama znalazła się w bardzo niestosownym miejscu. Ale nie o to toczyły się boje na internetowych forach. Ponętne widoki odsłoniętych tylnych części damskich ciał po prostu rozpraszały kierowców. Z tego co pamiętam, reklamy pozdejmowano.

Czym właściwie jest dzisiaj Stary Pałac? Nazwą przywoływaną przez przewodników? Kolejnym przykładem enerdowskiej 'miłości’ do wszystkiego co pruskie, a skorygowanym po upadku państwa? Wokół tyle „ciekawszych”, większych, przyciągających wzrok budynków, że trzeba dużej wyobraźni (i czasu), by dać słuchaczom odczuć rolę „historycznego narożnego okna”. Albo portretu Elizy na biurku.

Nawet w moich zbiorach, a zdjęć z Berlina mam coś pod 40 tysięcy z 15 lat, jedyne co znalazłam, to foto ze słupem lampy pośrodku.

Stary Pałac (Altes Palais)

Adres: Unter den Linden 9, 10117 Berlin-Mitte
Wstęp: budynek publiczny (wydział prawa Uniwersytetu Humboldtów)
Www: www.hu-berlin.de

Dojazd:

U-Bahn: U5 (Museumsinsel)
Tramwaj: M1, 12 (Am Kupfergraben)
Autobus: 100, 300 (Staatsoper)

Zobacz położenie Starego Pałacu na mapie Google

Źródła:
Carl-Georg Böhne, Werner Schmidt, Unter den Linden Ein Spaziergang von Haus zu Haus, Haude & Spener, Berlin 2000
Günther de Bruyn, Unter den Linden, Siedler, Berlin 2002
Max Osborn, Berlin mit 179 Abbildungen, Verlag von E.A. Seeman, Leipzig 1909
M. Kahn, Griebens Reiseführer, Berlin und Umgebung, Albert Goldschmidt Berlin 1913

Rozwój Berlina. Wymóg czasów

W chwili objęcia rządów przez Fryderyka Wielkiego (1620-♛1640-1688), zwanego później Wielkim Elektorem, bliźniacze miasto Berlin-Cölln nie wzbudzało szczególnego zachwytu, jeśli porównać je do innych rezydencji Europy.

Wyniszczonym przez liczne przemarsze wojsk podczas Wojny Trzydziestoletniej i zdziesiątkowanym przez zarazy miastem zarządzał jedynie książęcy namiestnik, margrabia Ernest. Fryderyk Wilhelm przebywał wówczas głównie u krewnych w Niederlandach. Gdy w 1643 roku zawarto zawieszenie broni ze Szwedami, młody władca mógł powrócić do swojej berlińskiej rezydencji.

W tym czasie liczba mieszkańców bliźniaczych miast spadła z 12 do 8 tysięcy, a z 1 200 domów ocalało 350. Całość znajdowała się w opłakanym stanie. Handel i rzemiosło praktycznie zanikły. Jedynie dzięki uprawie roli poza murami miasta można było wyżywić mieszkańców. Zamek był bardzo zaniedbany i wymagał wielu napraw. Margrabia Ernest, podczas nieobecności elektora, pisał wiele rozpaczliwych listów, donosząc o złym stanie dworu, z którego nawet służba uciekała w poszukiwaniu jedzenia.

Pierwsze działania w mieście

Po przybyciu władcy na dwór, pierwsze rozkazy dotyczyły niezbędnych napraw na zamku i wprowadzenia wacht, by przywrócić miastu nieco porządku. Konieczność posiadania własnej, choćby niewielkiej armii stała się nagląca. Miała ona stanowić niezbędne zabezpieczenie interesów Brandenburgii-Prus na zbliżających się rokowaniach pokojowych. Wkrótce, po zebraniu pieniędzy z bogatszych regionów, Fryderyk Wilhelm dysponował już kilkoma tysiącami ludźmi.

Niebagatelne znaczenie dla dalszych poczynań elektora miały jego związki z Niderlandami. Podczas swojego pierwszego pobytu, jeszcze w latach młodości, młody książę mógł zapoznać się z osiągnięciami Holendrów w zakresie budownictwa, rozwiązań melioracyjnych, ogrodnictwa czy architektury miast. W 1646 roku jego małżonką została Luiza Henrietta (1627-1667), córka namiestnika Holandii.

Zanim młoda księżna przybyła w 1650 roku do Berlina, Fryderyk Wilhelm wydał szereg poleceń dotyczących upiększenia zamku i jego otoczenia. Zamkowy ogród, Lustgarten, został przekształcony wg wzorów holenderskich. Również późniejsza Aleja Pod Lipami na rozkaz elektora została obsadzona drzewami i odtąd miała stanowić reprezentacyjny trakt w kierunku terenów łowieckich zwanych Zwierzyńcem (Tiergarten).

Ziemniaki, fortyfikacje i kanał

Księżnej Luizie Orańskiej przypisuje się wprowadzenie ziemniaków i szparagów w Brandenburgii. Podobno po raz pierwszy posadzono je w ogrodzie warzywnym przy berlińskim zamku (wspomniany Lustgarten). W swojej rezydencji w Oranienburgu niestrudzona księżna zleciła prowadzenie wzorcowego gospodarstwa i mleczarni. To one w dużej mierze zaopatrywały berliński dwór.

Obok planów, by brandenburską rezydencję przekształcić w miasto-ogród i tym samym zachęcić szlachetnie urodzonych do wznoszenia swoich rezydencji, Fryderyk Wilhelm zlecił również budowę potężnych fortyfikacji. Miały one chronić trzy miasta (Berlin, Cölln i nowo założony Friedrichswerder) przed bezkarnymi przemarszami obcych wojsk. Pamięć o doświadczeniach Wojny Trzydziestoletniej była wśród poddanych elektora wciąż żywa.

Zadania tego podjął się pochodzący z Austrii, a wychowany w Holandii, inżynier Johann Gregor Memhardt (1607-1678). Budowa rozpoczęła się w 1658 roku i zakończyła w 1683, prowadzona już przez następcę Memhardta, Johanna Arnolda Nehringa. W połowie XVIII wieku część fortyfikacji została rozebrana z polecenia króla pruskiego Fryderyka II. Reszta stopniowo znikała pod nowo tworzonymi placami, ulicami i torami kolejowymi w XIX wieku.

Memhardt wzniósł również pierwszy budynek przy dzisiejszej Alei po Lipami (Unter den Linden), który stał się jego domem. W 1669 roku został burmistrzem nowo powstałego miasta Friedrichswerder, zamieszkałego głównie przez przybyszów z Holandii.

Ogromne znaczenie dla rozwoju miasta nad Szprewą miało też zlecenie budowy kanału łączącego Odrę z Łabą. Powstał on w latach 1662-1668. Utworzone drogi wodne z Wrocławia do Hamburga i ze Szczecina do Magdeburga przyczyniły się do rozwoju handlu i uczyniły Berlin jednym z ważniejszych portów śródlądowych.

Refugees Welcome. Rozwój Berlina

Jednakże do niebywałego w swoim tempie rozwoju Berlina, jak i całej Brandenburgii, przyczynili się emigranci i uchodźcy. Wykorzystując prześladowania na tle religijnym w innych krajach, Fryderyk Wilhelm zachęcał do osiedlania się nad Szprewą i Hawelą. Jego działania kierowały się rachunkiem ekonomicznym. Z ubogiej i niewykształconej ludności słabo zaludnionej Brandenburgii nie sposób było ściągnąć większych podatków, a koszty rozbudowy armii i garnizonów stale rosły. Poszukiwana była fachowa wiedza i kapitał, by chociaż w małym stopniu dorównać innym miastom Rzeszy.

Holendrzy

Wspomniani już Holendrzy przywieźli ze sobą wiedzę o uprawie ziemi, osuszaniu bagien, ogrodnictwie, budowie mostów i kanałów. Poza Friedrischswerder osiedlali się oni również w Oranienburgu, Moabicie i Zehlendorf. Uprawiane przez nich warzywa i owoce wzbudzały początkowo nieufność rodzimych mieszkańców. Mając silne wsparcie pary książęcej zamieniali oni nieużytki i bagna w kwitnące ogrody i parki. Berlin stał się miastem, gdzie najtaniej można było nabyć płody rolne, a te ceniono w całej Rzeszy. Holendrom Brandenburgia zawdzięcza też pierwszą fabrykę fajansu, założoną w 1678 roku w Poczdamie. Niedługo potem przeniesiono ją do Berlina.

Francuzi

W 1685 roku Fryderyk Wilhelm wydał tzw. Edykt Poczdamski. Był to dokument zapraszający uchodźców z Francji (hugenotów), pragnących schronić się przed prześladowaniami na tle religijnym we własnym kraju. Dominowali wśród nich wysoko wykwalifikowani rzemieślnicy, kupcy i przedsiębiorcy. Szacuje się, że ich liczba do 1688 roku wyniosła 8-10 tys. Ich wiedza, kapitał i doświadczenie już wkrótce zaowocowały powstaniem licznych manufaktur, sklepów i warsztatów.

Dochodziło nawet do takich sytuacji, że proponując dogodne warunki pobytu, ściągano z innych krajów „inwestorów”. Budowali oni i wyposażali manufaktury, przeznaczone specjalnie dla wielu setek wąsko wykwalifikowanych robotników z Francji. Tak też powstały fabryka jedwabiu, manufaktura gobelinów, plantacja morwy, hodowla jedwabników, fabryka złotych i srebrnych taśm, olejarnia, fabryka papieru oraz liczne wytwórnie świec i garbarnie. Francuzi ożywili handel i produkcję towarów luksusowych. Po śmierci Wielkiego Elektora powstawały dalsze zakłady, manufaktury mydeł, koronek, kapeluszy, rękawiczek, tapet itp.

Poza manufakturami nie można tu zapominać o nowościach na rynku gastronomicznym Berlina. Odtąd mieszkańcy mogli spożywać francuskie pieczywo, w tym nieznane bagietki i croisannty oraz wyroby cukiernicze. Panie dzięki licznym straganom i kantorom, a także pracowniom mody, mogły nabywać koronki, gorsety, bieliznę, przeróżne dodatki do garderoby czy perfumy. Wiele z tego asortymentu nie było tu wcześniej niedostępne.

Dla wzrastającej liczby ludności założono w 1674 roku kolejne miasto – Dorotheenstadt – od imienia drugiej żony elektora. Usytuowano je na zachód od obwarowań miejskich, natomiast główną oś tego założenia stanowiła wyznaczona wcześniej Aleja Pod Lipami.

Żydzi

Gdy w latach 1670-1671 cesarz Leopold I wydał rozkazy o wypędzeniu Żydów z Wiednia i Dolnej Austrii, Fryderyk Wilhelm nie zastanawiając się długo rozpoczął pertraktacje z gminą żydowską. Chciał bowiem sprowadzić kilkadziesiąt najzamożniejszych rodzin nad Szprewę. Zaoferował im między innymi swobodny handel i uprawianie rzemiosła, odprawianie prywatnych nabożeństw, byle tylko skłonić do osiedlenia się w Berlinie. Wiedeńscy Żydzi z rezerwą podeszli do oferty elektora, jak i propozycji przeprowadzki w nieznane i mało cywilizowane rejony. Ostatecznie, negocjując dla siebie odpowiednie gwarancje, kilkanaście rodzin zdecydowało się zamieszkać w Berlinie.

Mieszkańcy przyszłej gminy żydowskiej, zwani „Wiedeńczykami” już samym przybyciem wzbudzili wielką ciekawość, ale też i obawy. Ich sprzęty domowe, żyrandole, meble, dywany były podobno okazalsze, niż te na książęcym zamku. Początkowa nieufność stopniowo zanikła, gdy ci zaczęli nabywać grunty, płacić podatki i ogólnie przyczyniać się do rozwoju handlu, a co za tym idzie wzrostu zamożności lokalnej społeczności.

Podsumowując

Wiele przedsięwzięć Fryderyka Wilhelma hamowane było przez brak fachowców lub kapitału. Tak było z produkcją sukna, kopalniami ołowiu i srebra, rafinerią cukru czy manufakturami tytoniowymi. Dopiero przybycie hugenotów poprawiło nieco sytuację. Wspomnieć jednak trzeba, że Berlin pozostał wyjątkiem, jeśli chodzi o poprawę warunków życia ludności, czy wzrost zamożności. Pozostałe miasta Brandenburgii-Prus nękane były wysokimi podatkami, a księciu nie zależało na ich rozwoju, gdyż bogaty stan mieszczański stwarzał zagrożenie dla jego władzy.

Pod koniec życia elektora miasta Berlin, Cölln, Friedrichswerder i Dorotheenstadt przedstawiały już zgoła odmienny widok, niż ten z końca Wojny Trzydziestoletniej. Schludne ulice, zadbane zieleńce, porządne mieszczańskie domy, nawet oświetlenie uliczne świadczyły o zaangażowaniu władcy w rozwój i upiększanie swojej siedziby. Zmienić się jeszcze musiała mentalność prostych ludzi zamieszkałych przy tych schludnych ulicach. Legendarne jest rozporządzenie elektora o zakazie swobodnego wypuszczania świń na główne trakty, a zwłaszcza na wypielęgnowaną Aleję Pod Lipami, gdyż swoim ryciem uszkadzały one świeżo zasadzone drzewa.

W 1688 roku, w chwili śmierci Fryderyka Wilhelma, Berlin i przyległe gminy miejskie liczyły prawie 20 000 mieszkańców.

Kalendarium

1647/48 – wzdłuż szosy pomiędzy zamkiem miejskim, a książęcym terenem łowieckim zostały posadzone lipy i inne drzewa, dając początek późniejszej reprezentacyjnej Alei Pod Lipami
1648 – pod koniec Wojny Trzydziestoletniej liczba mieszkańców Berlina/Cölln wynosi 6 000
1658-1683 – budowa umocnień fortyfikacyjnych z 13 bastionami. Pozostałości są dzisiaj do obejrzenia do terenie Muzeum Marchii Brandenburskiej
1671 – zostaje założona gmina żydowska. W 1700 roku składa się na nią 114 rodzin, czyli ponad 1000 osób
1685 – Fryderyk Wilhelm wydaje w Poczdamie tzw. Edykt Tolerancji (Edykt Poczdamski). Na jego podstawie wielu uchodźców, głównie z Francji, osiedliło się w Brandenburgii. Powstała nieco wcześniej gmina hugenocka liczy sobie 100 mieszkańców w 1672 roku. Do 1677 roku liczba uchodźców wzrosła do 700

Źródła:
Gedeon Romandon, Friedrich Wilhelm von Brandenburg, der Große Kurfürst im Harnisch und Kurmantel, zdjęcie w domenie publicznej
Barbara Szymczak, Fryderyk Wilhelm, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Warszawa 2006

Aleja Pod Lipami

Aleja pod Lipami. Osobiście, przez pewien czas nie należałam do zagorzałych sympatyków biegu przez całą długość Lip, bo budowy pośrodku ulicy i renowacje fasad przyległych budynków skutecznie psuły przyjemność spaceru. Wszędobylskie kolorowe rury, dźwigi, maszyny budowlane i ogrodzenia to już na szczęście przeszłość. W grudniu 2020 roku oddano do użytku nowy odcinek metra U5, który biegnie dokładnie pod ulicą. Tym samym z powierzchni znikają już płoty, dźwigi, silosy i inne takie. Jest nawet szansa, że ponownie będzie można poczuć miodowy zapach kwitnących lip.

Nie tylko turyści okazywali poirytowanie. Berlińczycy, choć rzadko zapuszczają się w te rejony bez wyraźnej potrzeby, wydają się równie mocno stęsknieni do widoku z czasów, kiedy za pomnikiem Fryderyka II można było bez przeszkód zobaczyć zarys Bramy Brandenburskiej.

Spacerować czy nie spacerować? Oczywiście, że spacerować! Ostatecznie ulica nie jest bardzo długa, ale z oszczędności czasu można wziąć pod uwagę warianty mieszane z korzystaniem ze środków komunikacji miejskiej. Odcinek od przystanku Staatsoper do S+U Brandenburger Tor można spokojnie pokonać autobusem linii nr 100. Alternatywnie na skrzyżowaniu z Friedrichstraße zejść do metra U Unter den Linden i linią U5 przejechać jeden odcinek do U Brandenburger Tor.

Kiedy Aleja była poza murami miasta

Początków Alei Pod Lipami należy szukać w drugiej połowie XVI wieku. Wtedy to z polecenia elektora brandenburskiego Jana Jerzego (1525-1598) został wyznaczony trakt, prowadzący od książęcego pałacu do rewiru łowieckiego, położonego na zachód od rezydencji. Tiergarten (niem. zwierzyniec) znajdował się wówczas znacznie bliżej niż dzisiejszy park. Z czasem, kiedy zabudowa nowych założeń miejskich Friedrichswerder (1662) i Dorotheenstadt (1674) się rozrosła, granice rewiru łowieckiego przesuwano coraz bardziej na zachód, do wysokości dzisiejszej Schadowstraße. Krótki odcinek prowadzący od tej ulicy do Bramy Brandenburskiej powstał w XVIII wieku.

Legendarne lipy i co z nich zostało

Pierwsze lipy przy alei posadzono w 1647 roku, ale w nazwie pojawiły się nieco później, bo w 1690 roku (Lindenallee/Aleja Lipowa, od 1734 Unter den Linden/Aleja Pod Lipami). Krótko potem część z nich musiano usunąć na rzecz budowy wielkich fortyfikacji miejskich (1658-1683). Po ich rozbiórce w XVIII wieku, nie przywrócono pierwotnego stanu. Rzędy lip zaczynają się dzisiaj dopiero 300 metrów za Mostem Zamkowym (Schlossbrücke), przy którym Aleja Pod Lipami bierze swój początek.

W 1936 roku wszystkie lipy, zaatakowane przez grzyby, zostały wycięte. W ich miejsce zasadzono jedynie 370 lip srebrzystych, z których jedynie cztery przetrwały drugą wojnę światową. Z okazji zbliżających się igrzysk olimpijskich, których Niemcy były gospodarzem, Aleja Pod Lipami została wówczas ozdobiona wysokimi pylonami ze swastykami, usuniętymi po 1945 roku.

W tym tysiącleciu, z powodu budowy stacji metra na skrzyżowaniu Unter den Linden/Friedrichstraße, ciąg zasadzonych w 1947 roku lip również został przerwany. W ich miejscu pojawiły się młode drzewka. Reprezentacyjny bulwar Berlina, a w szczególności jego środkowa i zachodnia część, wciąż ma trudności z powrotem do czasów swojej świetności.

Zabudowa Alei

Zabudowa alei jest dzisiaj tak zróżnicowana, jak zmienna była historia miasta. Reprezentacyjne gmachy, świadczące o potędze Hohenzollernów, znajdują się po wschodniej stronie ulicy. Młodsza, zachodnia część częściej ulegała budowlanym przeobrażeniom.

Najstarszym zachowanym budynkiem jest zlokalizowana pod numerem 2 dawna Zbrojownia (Zeughaus), gdzie dzisiaj znajduje się Niemieckie Muzeum Historyczne. XVIII- i XIX-wieczne budowle dominują we wschodniej części. Dalej wielkomiejskie kamienice z przełomu XIX i XX wieku przeplatają się z enerdowskimi budynkami i nowoczesnymi gmachami, wzniesionymi już po zjednoczeniu Niemiec.

W tej architektonicznej mozaice zdecydowanie wyróżnia się rozmiarem i stylem Ambasada Federacji Rosyjskiej (1949-1952). Zajmuje ona dziesięć dawnych numerów przy ulicy, a fasada stanowi połączenie różnych historycznych stylów, baroku, klasycyzmu, elementów zaczerpniętych z budownictwa egipskiego i bizantyjskiego.

Co zobaczycie przy Alei pod Lipami

• Stara Komendantura, rekonstrukcja w 2003, obecnie siedziba firmy Bertelsmann (nr 1)
• Zbrojownia, Niemieckie Muzeum Historyczne (nr 2)
• Pałac Następców Tronu, Kronprinzenpalais (nr 3)
• Nowy Odwach, Neue Wache (nr 4)
• Pałac Księżniczek, Prinzessinnenpalais, dzisiaj Pałac przy Operze (nr 5)
• Uniwersytet Humboldtów, dawniej Pałac dla Księcia Henryka (nr 6)
• Opera Państwowa Unter den Linden, Staatsoper (nr 7)
• Katedra Św. Jadwigi, Sankt-Hedwigs-Kathedrale (Hinter der Katholischen Kirche 3)
• Królewska Biblioteka, Königliche Bibliothek, obecnie Wydział Prawa Uniwersytetu Humboldtów (Bebelplatz 1)
• Biblioteka Państwowa w Berlinie, Staatsbibliothek zu Berlin (nr 8)
• Pomnik konny Fryderyka Wielkiego
• Stary Pałac, Altes Palais (nr 9)
• Upper Eastside Berlin (nr 14-16)
• Dom Szwajcarii, Haus der Schweiz (nr 24)
• Kaiserhöfe (nr 26-30)
• Zollernhof, Główne Studio ZDF (nr 36-38)
• Ambasada Federacji Rosyjskiej, Russische Botschaft (nr 63-65)
• Budynek Ambasady Rzeczpospolitej Polskiej, obecnie w budowie (nr 72)
• Gabinet Figur Woskowych Madame Tussauds (nr 74)
• Ambasada Węgier, Ungarische Botschaft (nr 76)
• Hotel Adlon (nr 77)

Aleja Pod Lipami (Unter den Linden)

Adres: Unter den Linden, 10117 Berlin-Mitte
Tablice informacyjne: tak (niem. i ang.)

Ile czasu przeznaczyć na zwiedzanie? Na pieszo przejście 1,5-kilometrowego odcinka bez dłuższych przystanków zajmie około 25 minut. Po drodze są liczne światła.
Zakupy, gastronomia: bezpośrednio przy ulicy nie ma większego centrum handlowego. Część handlowo-gastronomiczna zaczyna się w okolicy skrzyżowania Friedrichstraße i Unter den Linden. Partery gmachów zajmują głównie salony wystawowe, sklepy z pamiątkami, galerie z ekskluzywnymi produktami, kawiarnie i restauracje. Dobre miejsce na zakup pamiątek to obszerny sklep Berlin Store (Unter den Linden 41a). Więcej o pamiątkach z Berlina.

Dojazd

S-Bahn: S1, S2, S25, S26 (Brandenburger Tor)
U-Bahn: U5 (Museumsinsel, Unter den Linden, Brandenburger Tor)
Bus: 100 (Staatsoper, Unter den Linden/Friedrichstraße lub S+U Brandenburger Tor)

Źródła:
De Bruyn Günter, Unter den Linden, Siedler, Berlin 2002
Bohne Carl-Georg/Schmidt Werner, Unter den Linden. Ein Spaziergang von Haus zu Haus, Haude & Spener, Berlin 2000
Löschburg Winfried, Unter den Linden. Gesichter und Geschichten einer berühmter Strasse, Der Morgen, Berlin 1973

Zbrojownia w Berlinie

Ten artykuł poświęcony jest historii budynku. Obecnie znajduje się w nim Niemieckie Muzeum Historii, które do 2025 pozostaje w remoncie. O wystawach stałych i czasowych w muzeum zapraszam tutaj.

Dawna zbrojownia w Berlinie jest najstarszym gmachem przy Alei pod Lipami i uchodzi za najlepiej zachowany przykład barokowej architektury w mieście. Wyróżniające go z otoczenia różowa fasada oraz liczne rzeźby i zdobienia z daleka przyciągają wzrok turystów zmierzających w kierunku Bramy Brandenburskiej. Swoją pierwotną funkcję gmach przestał pełnić z końcem XIX wieku. Dzisiaj znajduje się w nim Niemieckie Muzeum Historyczne.

Dobra armia to konieczność

O potrzebie wzniesienia arsenału wspominał już w swoim testamencie politycznym Wielki Elektor, Fryderyk Wilhelm (1620-1688). Mimo wyznaczonego miejsca i sporządzonych planów na przeszkodzie stanęły problemy finansowe. Pierwszeństwo miały bowiem fortyfikacje miejskie, których budowa już się rozpoczęła.

Kamień węgielny pod nowy gmach położył syn Wielkiego Elektora, Fryderyk III. Miało to miejsce w maju 1695 roku. Militarne sukcesy odniesione z cesarskim wojskiem przeciwko Turkom pod Slankamenem (1691), a później przeciw Francuzom nad Renem miały znaleźć odbicie w pełnej przepychu budowli. Pracowało przy niej kolejno aż czterech architektów. Ostatecznie ukończono ją w 1729 roku już za kolejnego władcy, Fryderyka Wilhelma I.

Ten oszczędny i praktyczny monarcha zniecierpliwiony przedłużającymi się pracami uciął wszelkie projekty zdobienia wnętrz. Zewnętrzne fasady i dziedziniec były gotowe, ale „król-żołnierz” z pełnym uporem dążył do jak najszybszego wykorzystania gmachu zgodnie z jego przeznaczeniem. Dla bezwartościowych, w mniemaniu władcy, posągów narodowych bohaterów, czy mających jedynie ozdobne funkcje wielkich armat nie było tu miejsca. Znalazły się za to zdobyczne trofea, sztandary, broń, zbroje i imponująca kolekcja artyleryjskich dział – aż 732 sztuk (z tego 604 pruskich wg stanu z 1732 roku).

Od zbrojowni do muzeum

Z biegiem lat zgromadzony arsenał zaczął tracić na znaczeniu. Po wojnie prusko-francuskiej w drugiej połowie XIX wieku, cesarz Wilhelm I wydał rozkaz, który ze starej zbrojowni uczynił muzeum oręża.  Miało to być miejsce świadczące o dominującej roli Prus w nowo powstałym Cesarstwie Niemieckim. O dokonaniach armii brandenbursko-pruskiej świadczyła teraz Hala Pamięci, dla której przebudowano wnętrza. Ściany zdobiły historyczne malowidła, przedstawiające momenty chwały z dziejów państwa.

Zamówiono również osiem posągów władców z dynastii Hohenzollernów, od Wielkiego Elektora po Wilhelma I. Od 1961 roku znajdują się one na zamku rodowym w Hechingen (Burg Hohenzollern). Halę Pamięci wykorzystywał przy narodowych wydarzeniach cesarz Wilhelm II, a później w celach propagandowych również Adolf Hitler.

Nieudany zamach

W 1943 roku przy jednej z takich okazji nie powiódł się plan zamachu na przywódcę III Rzeszy. Uczestniczył on wówczas w otwarciu wystawy, prezentującej zdobyczne uzbrojenie z wojny ze Związkiem Radzieckim. Towarzyszący Führerowi pułkownik Rudolph Christoph von Gersdorf miał przy sobie ładunek wybuchowy z zapalnikiem czasowym. Po aktywowaniu go, bomba nie zdążyła wybuchnąć, bowiem Hitler zbyt szybko opuścił budynek. Zamiast planowej pół godziny spędził na uroczystości zaledwie kilka minut. Ładunek, który pułkownik miał przy sobie w płaszczu zdołano rozbroić w ostatniej chwili.

Nowa hala

Zniszczony w czasie wojny gmach odbudowano w drugiej połowie lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku. Już wcześniej organizowano tu prowizoryczne wystawy przedstawiające historyczne wydarzenia z socjalistycznego punktu widzenia. Po zjednoczeniu Niemiec w gmachu przeprowadzono gruntowny remont (1999-2003), a po północnej stronie powstała nowoczesna hala dla wystaw czasowych. Otwarcie stałej ekspozycji Niemieckiego Muzeum Historycznego miało miejsce 2 czerwca 2006 roku, tuż przed Mistrzostwami Świata w Piłce Nożnej, których Niemcy były gospodarzem.

Zbrojownia w Berlinie. Maski Schlütera

O pierwotnej funkcji gmachu świadczą do dzisiaj liczne rzeźby o tematyce militarnej zdobiące zewnętrzne fasady. Są to zworniki w formie hełmów, mitologiczne bóstwa wojny, Mars i Minera, w otoczeniu niewolników, zbroje, armaty, broń nad którymi króluje pruski orzeł. Przed głównym wejściem z kolei widnieją kobiece alegorie praktycznych nauk: mechaniki, geometrii, pirotechniki oraz arytmetyki.

Magnesem przyciągającym zwiedzających jest jednak wewnętrzny dziedziniec, ozdobiony 22 rzeźbami przedstawiającymi głowy umierających wojowników autorstwa Andreasa Schlütera (1662-1714). Jako jedne z nielicznych przetrwały wojnę bez uszkodzeń i stanowią prawdziwą, acz nieco ukrytą perełkę dla miłośników barokowej sztuki w Berlinie.

Główna ekspozycja muzeum przedstawia dzieje Niemiec od I w p. n.e. do czasów współczesnych.

Zbrojownia w Berlinie (Zeughaus)

Tematyka: historia, militaria, rzeźba
Adres: Unter den Linden 2, 10177 Berlin

Dojazd:
U-Bahn: U5 (Museumsinsel)
Tram: M1, 12 (Am Kupfergraben)
Bus: 100, 300 (Lustgarten)

Zobacz położenie Zbrojowni na mapie Google.

Źródła:
Leonore Koschnick, Deutsches Historisches Museum Berlin, Prestel, Berlin 2006

Linia 100 w Berlinie

W 2025 roku minie 200 lat, odkąd ruszyła pierwsza regularna linia „autobusowa” w Berlinie. Było to co prawda poza murami ówczesnego miasta, a pasażerów zapraszano do wozów przykrytych plandeką, ale od czegoś przecież należało zacząć. Dzisiaj berlińska sieć połączeń autobusowych jest największa w krajach niemieckojęzycznych i liczy sobie około 200 linii, a liczba rocznie obsługiwanych pasażerów idzie w setki milionów. Linia 100 w Berlinie należy do tych najpopularniejszych.

Są trzy linie autobusowe w śródmieściu, stworzone z myślą o turystach. Łatwe do zapamiętania numery: 100, 200 i 300, oraz trasy łączące największe atrakcje miasta nie zostały wybrane przypadkowo. W Berlinie nie ma jednego centrum lub placu, który skupiałby większość zabytków i atrakcji. Nie ma też miejsca, w którym koncentrowałby się ruch turystyczny. Można za to mówić o rozległym śródmieściu, rozciągniętym pomiędzy Placem Aleksandra a okolicą dworca Zoologischer Garten (ok. 6 km).

Dlaczego linia 100 w Berlinie jest tak popularna?

Historia, zwłaszcza ta najnowsza, odcisnęła niezatarte piętno na charakterze miasta. Ślady po murze, dzielącym Berlin przez prawie 30 lat do dzisiaj kształtują główne szlaki turystyczne stolicy Niemiec. Dodając do tego socjalistyczną zabudowę Alexanderplatz, średniowieczne kościoły tuż obok, wspaniałe, historyczne budowle przy Unter den Linden (Aleja pod Lipami), majestatyczną Bramę Brandenburską, park miejski Tiergarten czy w końcu nowoczesną zabudowę w centrum byłego sektora zachodniego, turysta mający niewiele czasu na zwiedzanie staje przed dylematem: co wybrać? Co zobaczyć najpierw? Jak to poukładać, żeby zobaczyć to, co najważniejsze bez zbędnego krążenia i marnowania czasu? Odpowiedź na te pytania jest prosta: skorzystać z linii autobusowej nr 100.

Zanim wsiądziesz do autobusu

Przebieg trasy wyznaczono zaraz po zjednoczeniu Niemiec, kiedy w Berlinie przywracano wspólny ruch komunikacyjny. Nazywano ją nawet „czerwoną linią”, gdyż łączyła ona centrum Berlina Zachodniego z dzielnicami Berlina Wschodniego. Jej popularność sprawiła, że w krótkim czasie stała się magnesem turystycznym.

Tak oto Berlin zyskał coś w rodzaju linii turystycznej (typu City Sightseeing Tour), tyle, że dostępnej w ofercie komunikacji miejskiej. W księgarniach można czasem nabyć mapy z opisem tej trasy. W 2008 roku został również nagrany audio-przewodnik „Mitten durch Berlin. Mit dem Bus 100 vom Zoo zum Alex”, w którym o poszczególnych atrakcjach wypowiadają się związani z nimi ludzie polityki, kultury i gospodarki. Jest on już jednak nieco zdezaktualizowany.

Trasę obsługiwały niegdyś głównie autobusy piętrowe, ale odkąd na Unter den Linden (Alei pod Lipami) wprowadzano limit tonażu (2021/2022), zostały one niestety z tej linii wycofane. Wielka szkoda. Powodem jest pewien wyłączony z użytku tunel pod ulicą (na wysokości Nowego Odwachu) i niebezpieczeństwo związane z jego nadmiernym obciążeniem.

Gdzie zacząć?

Korzystając z oferty, zwiedzanie można rozpocząć przy Placu Aleksandra (Alexanderplatz) po wschodniej stronie miasta lub też w okolicy Ogrodu Zoologiczngo (Zoologischer Garten) położonym w zachodniej dzielnicy, Charlottenburg. Przejazd trwa około 30 minut (bez wysiadania). Oczywiście, nie ma problemu, by wsiadać i wysiadać na którymkolwiek przystanku pośrednim, jeśli tak akurat Ci pasuje.

Autobusy kursują pomiędzy 6 rano (w weekendy 7) a północą. Średnia częstotliwość w ciągu dnia to 15 minut (poniedziałek-piątek) lub 10 minut (weekendy i święta). Wczesnym rankiem i wieczorem jest to 20 minut.

Bilety

Zanim wsiądziesz do autobusu należy oczywiście zaopatrzyć się w bilet. Jeśli nie masz rabatowych kart miejskich (uprawniających do przejazdów środkami komunikacji miejskiej oraz dających zniżki do wybranych obiektów), polecam nabyć bilet 24-godzinny (10,6 €). Bilety można kupić u kierowcy (tylko bezgotówkowo), w automatach na stacjach metra (U-Bahn) i kolejki miejskiej (S-Bahn) (obsługa w języku polskim) oraz w punktach oznaczonych żółtą naklejką z symbolem BVG. Można również nabyć bilet jednorazowy (3,8 €) – ważny 2 godziny. Jazda z tym biletem może odbywać się wówczas w jednym kierunku (bez powrotów i okrężnej drogi). Więcej o tym, który bilet komunikacji miejskiej wybrać, będąc w Berlinie.

Linia 100 w Berlinie. Przebieg trasy

Dobrze, pora pokrótce opisać trasę. Wybrałam kierunek ze wschodu na zachód, to jest od Placu Aleksandra do dworca Zoologischer Garten. Pamiętaj, że im więcej kaw na moim biurku w Korei, tym bardziej rozbudowane będą wpisy z dodatkowymi materiałami, planami, audio-przewodnikami, itp. Aha, w autobusie, jeśli nie możesz się zdecydować, usiądź po prawej stronie.

– Biurko w Korei? – No… (więcej tutaj)

1. S+U Alexanderplatz/Memhardstr.

Warto udać się na pierwszy przystanek, jeśli zależy nam na dobrym miejscu, n.p przy oknie. Większość ludzi dosiada się bowiem na dwóch kolejnych przystankach. W pobliżu znajduje się ⮕ Plac Aleksandra (Alexanderplatz). Przedwojenne biurowce, enerdowskie wieżowce i fontanny sąsiadują z wielkimi domami towarowymi, z fasadami stylizowanymi na late międzywojenne (Galeria, Alexa). Nieopodal znajduje się ulubione miejsce spotkań ⮕ Zegar Czasu na Świecie (Weltzeituhr) oraz Fontanna Przyjaźni Narodów (Brunnen der Völkerfreundschaft) z kolorowymi mozaikami. Obecnie obrzeża placu są nieco rozkopane, buduje się sporo wzwyż.

W pobliżu największą uwagę przyciąga jednak ⮕ wieża telewizyjna (Fernsehturm) o wysokości 368 metrów. To najwyższa budowla w Niemczech, a w Unii Europejskiej wyprzedza ją tylko o pół metra wieża telewizyjna w Rydze. By na nią wjechać bez kolejek i długiego czasu oczekiwania najlepiej zarezerwować bilety przez internet lub zjawić się tuż przed otwarciem kas. Taras widokowy znajduje się na poziomie 203 metrów. Do restauracji z obrotową platformą wejdziemy po schodach cztery metry wyżej (polecana rezerwacja miejsc) (restauracja zamknięta od listopada 2024 do przypuszczalnie Wielkanocy 2025 roku z powodu remontu).

2. Spandauer Str./Marienkirche

⮕ Czerwony Ratusz (Rotes Rathaus) od zjednoczenia Niemiec jest siedzibą władz dla całego miasta. Kościół Mariacki (Marienkirche) stanowi przykład XV-wiecznego niemieckiego gotyku. Wnętrza kryją między innymi imponujące średniowieczne malowidło ścienne o długości ponad 22 metrów „Taniec Śmierci” (Totentanz). Z przystanku przy Spandauer Straße można również dotrzeć do Dzielnicy Św. Mikołaja (Nikolaiviertel, odbudowana średniowieczna starówka z najstarszym kościołem Berlina) oraz do Hackesche Höfe (zespół budowli i dziedzińców w secesyjnym stylu – z galeriami i butikami).

3. U Museumsinsel

Odcinek od ⮕ Lustgarten do kolejnego przystanku przy Staatsoper zdecydowanie polecam pokonać na piechotę. Po drodze i w okolicy do obejrzenia lub zwiedzenia: Muzeum NRD (DDR Museum), ⮕ Katedra Berlińska (Berliner Dom), Wyspa Muzeów (⮕ Pergamon (aktualnie zamknięte), ⮕ Muzeum Egipskie z popiersiem Nefretete, Muzeum Bodego (kolekcja monet i rzeźba europejska), Stara Galeria Narodowa, ⮕ Stare Muzeum), ⮕ Forum Humboldtów, czyli zrekonstruowany pałac miejski, ⮕ Zbrojownia (Zeughaus), w którym mieści się ⮕ Niemieckie Muzeum Historyczne, a także położone obok Nowy Odwach, Pałac Następców Tronu i Pałac Księżniczek.

4. Staatsoper

Początek słynnej Alei Pod Lipami (Unter den Linden) zwraca uwagę swoją historyczną zabudową. Chodzi tutaj głównie o Bebelplatz, pośrodku którego stoi Opera Państwowa (Staatsoper), za nią katolicka świątynia ⮕ Katedra Św. Jadwigi, a naprzeciwko Stara Biblioteka i ⮕ Stary Pałac. Po drugiej stronie ulicy widoczny jest Uniwersytet Humboldtów. Większość budowli powstała za czasów Fryderyka Wielkiego, którego pomnik stoi pomiędzy lipami. Pośrodku placu znajduje się szklana tafla z podziemną „pustą biblioteką” upamiętniająca propagandową akcję palenia książek przez nazistów w 1933 roku.

5. U Unter den Linden

Rzut oka na najsłynniejsze skrzyżowanie Berlina z lat międzywojennych, ⮕ Unter den Linden i ⮕ Friedrichstraße. Na każdym rogu znajdowała się niegdyś modna restauracja, kawiarnia lub ekskluzywny hotel. Współczesna zabudowa nie robi już takiego wrażenia. Podobnie jak i cała zachodnia część Alei pod Lipami przy której wciąż stoją brzydkie biurowce z lat 60. i 70. ubiegłego wieku. Z tego przystanku można też w stosunkowo krótkim czasie dotrzeć na Gendarmenmarkt, nie bez powodu określany jako najpiękniejszy plac Berlina (świeżo po remoncie nawierzchni). W barokowych budowlach, ⮕ Katedrze Francuskiej i Niemieckiej są dzisiaj muzea i wystawy. A pomiędzy nimi można zobaczyć klasycystyczny Dom Koncertowy.

6. S+U Brandenburger Tor

Odcinek pomiędzy tym przystankiem a Reichstagiem to zdecydowanie kolejny etap polecany na spacer, nawet jeśli byłaby to jedyna przechadzka podczas pobytu w Berlinie. Nie można przecież przegapić okazji sfotografowania się na tle ⮕ Bramy Brandenburskiej (Brandenburger Tor). Stąd w kilkanaście minut można osiągnąć Plac Poczdamski (Potsdamer Platz), którego nowoczesną zabudowę widać w oddali. Po drodze mija się udostępniony do zwiedzania w 2005 roku Pomnik Pomordowanych Żydów w Europie (Denkmal für die ermordeten Juden Europas).

7. Reichstag/Bundestag

Pomiędzy Bramą Brandenburską a gmachem Reichstagu przebiegała kiedyś granica dzieląca Berlin na sektory. Od 1961 roku stał tutaj mur, którego próby przekroczenia groziły śmiercią. Białe krzyże na ogrodzeniu upamiętniają zastrzelone osoby, próbujące przedostać się w tym rejonie na zachodnią stronę. Przebieg muru wyznacza dzisiaj podwójna brukowana linia na ulicy. ⮕ Reichstag jest siedzibą Bundestagu (niemieckiego parlamentu). Zaprojektowana na dachu budynku szklana kopuła ze spiralnymi podestami jest jedną z największych atrakcji miasta. Można stamtąd podziwiać panoramę Berlina.

8. Platz der Republik

W oddali zobaczyć można siedzibę kanclerza Niemiec (Kanzleramt) oraz udostępniony w 2006 roku główny dworzec kolejowy Berlina (Berlin Hauptbahnhof). Po drodze do następnego przystanku warto zwrócić uwagę na wysoką wieżę z ciemnego granitu. Wzniesiona w 1987 roku była prezentem od Amerykanów na 750-lecie miasta. Na szczycie znajduje się największy w Europie carillon, instrument muzyczny złożony z 68 dzwonów. Codziennie o 12 i 18 rozbrzmiewa nastawiona automatycznie muzyka, natomiast w każdą letnią niedzielę o 15 odgrywany jest krótki koncert.

9. Haus der Kulturen der Welt

Przy takim natłoku atrakcji na trasie tę halę można pominąć i obejrzeć jedynie z okien autobusu. Zbudowana w 1957 roku podczas Międzynarodowej Wystawy Budowlanej, przez laty służyła jako hala kongresowa. Słuszną uwagę zwraca oryginalna konstrukcja dachu, dzięki której obiekt dostał przydomek „ciężarnej ostrygi”. Po koniecznych pracach, gdy w 1980 roku zawalił się dach hali i modernizacji, obiekt ponownie otwarto w 1987 roku jako centrum wystawowe dla artystów, głównie spoza Europy. Z tej okazji przed budynkiem pojawiła się ośmiotonowa rzeźba autorstwa Henrego Moora, „Large Divided Oval: Butterfly”.

10. Schloss Bellevue

Pałac Bellevue ze swoją jasną, odremontowaną fasadą, pięknie prezentuje się w słoneczne dni. Został wzniesiony w drugiej połowie XVIII wieku dla młodszego brata króla pruskiego, Ferdynanda Pruskiego. Przez pewien czas znajdowała się tutaj galeria sztuki niemieckiej, założona przez króla Fryderyka Wilhelma IV, który kolekcjonował między innymi dzieła niemieckich romantyków. Obecnie znajduje się tutaj siedziba prezydenta Niemiec. W latach 2004-2010 stanowisko to piastował Horst Köhler. Po jego rezygnacji urząd objął Christian Wulff, zastąpiony w 2012 roku przez Joachima Gaucka. Obecnie prezydentem Niemiec jest Frank-Walter Steinmeier (od 2017).

11. Großer Stern

Jeśli nie udało Ci się podziwianie widoków z dachu Reichstagu, to ⮕ Kolumna Zwycięstwa (Siegessäule) może być dobrą alternatywą. Pomnik postawiony został na cześć zwycięskich wojen, prowadzonych przez Prusy w latach 1863-71. Podobne, choć skromniejsze wieże wznoszono wówczas w całym kraju. W 1945 roku przy zdobywaniu miasta zawisła na niej biało-czerwona flaga. Na szczyt kolumny prowadzi 285 stopni. Platforma widokowa jest tuż pod stopami bogini zwycięstwa, pozłacanej figury, nazywanej przez berlińczyków „aniołkiem” lub „złotą Elzą”.

12. Nord. Botschaften/Adenauer StiFtG

Punkt wyjściowy do spacerów w południowym parku Tiergarten (ogród różany, stawy, posągi pary królewskiej Fryderyka Wilhelma III i Luizy). Obok, jedna z kilku dzielnic dyplomatycznych, gdzie obejrzeć można wiele ambasad. Kilka z nich wzniesiono jeszcze przed drugą wojną światową, głównie dla państw tworzących koalicję z hitlerowskimi Niemcami (m.in. Włochy, Japonia, Hiszpania). Pozostałe powstały już po zjednoczeniu państw niemieckich, w latach 90. ubiegłego wieku. Na skrzyżowaniu ulic, za wysokim, zielonym ogrodzeniem ze sterowanymi panelami, znajduje się kompleks państw skandynawskich.

13. Lützowplatz

Ten przystanek można przejechać, chyba że interesuje nas współczesna architektura lub wzornictwo szkoły Bauhaus. Na rogu widoczny jest szklany budynek, przypominający swoim kształtem wielki statek. To siedziba partii Uni Chrześcijańsko-Demokratycznej (CDU). Gmach nazwany jest imieniem Konrada Adenauera, pierwszego kanclerza RFN. Stąd niedaleko jest również do muzeum wzornictwa i archiwum szkoły Bauhaus (obecnie zamknięte z powodu remontu), w którym prezentowana jest twórczość takich sław jak Waltera Gropiusa, Wassily’a Kandinsky’ego czy László Moholy-Nagy.

14. Schillstr.

Wokół niemal same hotele, zatem i ten przystanek możesz przejechać. Chyba, że zainteresuje Cię aktualna wystawa lub wydarzenie w budynku stowarzyszenia Urania. Zostało ono założone w 1888 roku i miało na celu wyjaśnianie laikom procesów i zagadnień ze świata nauki w przystępny sposób. Członkowie stowarzyszenia i zaproszeni goście czynią to do dzisiaj. Największą imprezą w ciągu roku jest tak zwana Długa Noc Nauki (Lange Nacht der Wissenschaft) z bogatym programem adresowanym do dzieci. W ciągu roku przez gmach przewija się około 200 tysięcy osób.

15. Bayreuther Str.

Trasa linii dobiega już prawie końca. W tym miejscu należy wysiąść, jeśli chce się odwiedzić dom towarowy z największym działem spożywczym na kontynencie: ⮕ KaDeWe (Kaufhaus des Westens). Na 7 000 m² można wybierać spośród 1200 rodzajów wędlin i mięsa, 1300 rodzajów serów czy 100 gatunków ryb. Dom towarowy został otwarty w 1907 roku, a jego hasłem reklamowym przez lata było, że nie ma takiej rzeczy, której nie można by sprowadzić na życzenie klienta. Jeszcze w tym samym roku dzięki wizycie tajlandzkiego króla, Ramy V, nowa świątynia konsumpcji uzyskała pożądany rozgłos.

16. Breitscheidplatz

Najlepiej wysiąść już na tym przystanku i dokończyć trasę pieszo, przechodząc jeden przystanek. Na pierwszym miejscu polecam ⮕ Kościół Pamięci Cesarza Wilhelma (Kaiser-Wilhelm-Gedächtnis-Kirche). Malowniczą ruinę pośrodku placu pozostawiono po drugiej wojnie światowej ku przestrodze przyszłym pokoleniom. Dzisiaj można zwiedzać halę pamięci oraz nową świątynię. Obok wznosi się biurowiec ze znakiem Mercedesa na dachu – Europa Center. W roku, w którym otworzono to centrum handlowe – 1965 – uchodziło za szczyt nowoczesności.

17. S+U Zoologischer Garten/Jebensstr.

Oczywiście nie należy zapominać o ogrodzie zoologicznym, położonym na skraju parku Tiergarten. Założony w 1844 roku jest najstarszym zwierzyńcem w Niemczech i jednym z najbogatszych na świecie, jeśli chodzi o różnorodność gatunków. Wizytę w ogrodzie zoologicznym można połączyć z odwiedzeniem przyległego ⮕ akwarium, w którym prezentowane są ryby, płazy, gady i insekty. Dworzec kolejowy Zoologischer Garten, czy stacja U-Bahn (linie U9 oraz U2) są dobrym punktem wypadowym, jeżeli chodzi o dalszą eksplorację miasta.

Linia 100 w Berlinie i co dalej?

Ok., dotarła/eś do końca trasy (no, można ewentualnie zjechać do zajezdni na Hertzallee, ale po co), i co dalej? W przygotowaniu są trasy linii 200 i 300, więc jeśli chcesz pozostać na bieżąco, to zapraszam do polubienia mojej strony Przewodnik po Berlinie na Weekend na Facebook’u.

Przebieg linii nr 100 na stronie BVG