Punkty widokowe w Berlinie

Kto odwiedza Berlin po raz pierwszy i chce spojrzeć na miasto z góry, swoje kroki kieruje najczęściej w stronę wieży telewizyjnej lub gmachu Reichstagu. Nic dziwnego. Oba obiekty należą do berlińskich klasyków i są wymienione w każdym, nawet najmniejszym przewodniku. Warto jednak wiedzieć, że jeśli chodzi o punkty widokowe w Berlinie, stolica Niemiec ma ich znacznie więcej do zaoferowania. Będąc na miejscu można wybrać spośród kilkunastu punktów na różnych wysokościach i dosłownie poszerzyć swoje horyzonty. Nie da się lepiej krótkim czasie poznać miasta. W tym odcinku prezentuję 8 najpopularniejszych punktów widokowych w śródmieściu.

1. Wieża Telewizyjna

Wieża telewizyjna (TV Turm, od 25,5 €) góruje nad miastem już ponad 50 lat. Jest rozpoznawalna na całym świecie, a przy tym najwyższa w Niemczech (368 m). Z tarasu widokowego, usytuowanego na wysokości 203 metrów, w pogodne dni rozciąga się widok aż po granice miasta, czyli ok. 30-40 kilometrów w każdym kierunku. Dobrze rozpoznawalne są główne ulice, Szprewa, zabytki w najbliższej okolicy oraz wysoka zabudowa Placu Poczdamskiego. Rozległy park Tiergarten i byłe lotnisko Tempelhof odznaczają się zielenią na tle budynków, a na horyzoncie zarysowują się grzbiety dwóch berlińskich wzniesień Berlina, Müggelberg po wschodniej stronie i Teufelsberg po zachodniej (oba po 115 m). Czego nie widać, to… wieży telewizyjnej. Ale wystarczy odwiedzić jakikolwiek inny punkt widokowy w mieście, by jej smukła sylwetka wyznaczała nam orientacyjnie centrum Berlina.
Wieża Telewizyjna (TV Turm), Panorama­straße 1a, 10178 Berlin.

Wjeżdżać na wieżę czy nie wjeżdżać? Ile kosztuja bilety i czy długo trzeba czekać na wejście?

2. Kopuła Reichstagu

Taras widokowy i kopuła na dachu budynku Reichstagu. Wszyscy chcą tam wjechać. Bo jest bezpłatna, bo panorama miasta, bo ciekawa architektura, bo jest to jeden z niewielu budynków rządowych na świecie, gdzie można wejść sobie ot tak… Wszystko prawda. Wejścia „ot tak z ulicy” zostały co prawda już ograniczone, ale budynek nadal pozostaje w swojej formie otwarty dla zwiedzających. Co jest dość niezwykłe i zdecydowanie wyróżnia go na tle innych parlamentarnych gmachów w Europie. Można nawet założyć, że sporo zagranicznych turystów pierwej widzi na żywo niemiecką salę plenarną, aniżeli tą we własnym kraju. Na górze dostępne są bezpłatne audio-przewodniki (również w języku polskim). Wchodząc po rampie, otrzymuje się na bieżąco informacje co widać właśnie w oddali. W drodze powrotnej przedstawiona jest pokrótce historia parlamentu i budynku. By móc wejść do gmachu Reichstagu należy wcześniej uzyskać rezerwację, a najlepiej zrobić to przez stronę internetową.
Reichstag/Bundestag, Platz der Republik 1, 11011 Berlin

Chcesz zarezerwować sobie wjazd na kopułę? Tutaj wyjaśniam krok po kroku jak to uczynić bez błędów.

3. Katedra Berlińska

Kolejnym popularnym punktem jest kopuła Katedry Berlińskiej (Berliner Dom, 9€), na którą można się dostać po wykupieniu biletu do całego gmachu. Zwiedzamy wówczas nie tylko kościół główny, ale również kryptę Hohenzollernów (zamknięta do 2023 roku), lożę dla urzędników dworskich, cesarską klatkę schodową i muzeum katedralne.

Widok z wysokości około 50 m jest godny polecenia tym, którzy chcą z bliska przyjrzeć się odbudowanemu pałacowi miejskiemu, rzucić okiem na wieżę telewizyjną, Czerwony Ratusz (najlepsze, dostępne publicznie miejsce by sfotografować ten gmach) i Dzielnicę Św. Mikołaja. Z drugiej strony widoczne będą pobliskie muzea (Wyspa Muzeów), Aleja pod Lipami, w oddali Plac Poczdamski i nowo powstałe wieżowce w zachodniej części miasta. Uwagę zwraca również lśniąca kopuła Nowej Synagogi i piękna, barokowa wieża Kościoła Zofii. Kopuła Katedry Berlińskiej oferuje pełną panoramę miasta (360°), bez szyb i kratek. By się na nią dostać, trzeba pokonać 270 schodów. Po drodze, obchodząc kopułę wewnątrz, znajduje się przeszklony balkon, z którego można spojrzeć na ołtarz i na zachwycające mozaiki zdobiące wnętrze kopuły.
Katedra Berlińska (Berliner Dom), Am Lustgarten, 10178 Berlin

Uważaj przy wejściu, bo jeśli zechcesz zawrócić w połowie drogi, możesz zastać zatrzaśnięte drzwi. Więcej przydatnych wskazówek na tej stronie.

4. Panorama Point

Jeśli wieża jest za droga, a na rezerwację kopuły Reichstagu za późno, dobrym rozwiązaniem będzie punkt panoramiczny przy Placu Poczdamskim (Panorama Point, 9€). Jest to zresztą mój ulubiony taras widokowy z tych bardziej znanych w śródmieściu. Dla odwiedzających dostępne są dwa ostatnie piętra wieżowca Kollhoffa, na wysokości około  90-95 metrów. Atutem obiektu jest jego centralne położenie, a także otwarty taras bez szyb. Można stąd prześledzić przebieg dawnej granicy i spojrzeć na sąsiednie nowoczesne kompleksy architektoniczne (m. in. Sony Center). Do tego wystawa z historycznymi ujęciami placu, historie z okresu podziału i zadziwiająca przemiana w latach 90. ubiegłego wieku. Super kawiarnia!
Panorama Point, Potsdamer Platz 1, 10785 Berlin, www.panoramapunkt.de

5. Kolumna Zwycięstwa (Siegessäule)

By dostać się na ten punkt widokowy, trzeba pokonać 285 schodów. Kolumna Zwycięstwa (Siegessäule, 4€), została wzniesiona dla uczczenia pruskich zwycięstw i powstania Cesarstwa Niemieckiego w 1873 roku. Na obecne miejsce przeniesiono ją w 1939 roku, przy okazji podwyższając o kilka metrów. Wcześniej stała bowiem na placu przed gmachem Reichstagu. Po wejściu na górę, na wysokości 50 metrów, osiąga się niewielki balkonik z pozłacanymi balustradami. To jedyne miejsce, skąd można spojrzeć wprost na Bramę Brandenburską (choć z pewnej odległości). Widać też dobrze kopułę Reichstagu, zabudowę Placu Poczdamskiego i zachodniej części miasta. Bliżej położone, niższe gmachy zasłaniają jednak drzewa w parku.
Kolumna Zwycięstwa (Siegessäule), Straße des 17. Juni / Großer Stern, 10557 Berlin

W 2023 roku Kolumna Zwycięstwa obchodzi 150 lat, to dobra okazja, by ująć ją w planie zwiedzania Berlina. 

6. Weltballon

Punkty wysokościowe już dostarczają odwiedzającym mocnych przeżyć, ale prawdziwy zastrzyk adrenaliny może dać w Berlinie lot balonem. Żeby było jasne, jest to lot w górę i w dół, nie swobodnie ponad miastem i trochę kosztuje. Weltballon (29€) usytuowany jest w pobliżu Checkpoint Charlie, ale widać go z wielu punktów w mieście. I, co zrozumiałe, wzbudza ciekawość.

Jego powłoka to jedna z najlepszych powierzchni reklamowych w Berlinie. Przez lata ponad pobliskie gmachy wznosiła się charakterystyczna kolorowa piłka z logo stacji telewizyjnej SAT1, ale teraz barwy są bardziej stonowane i reprezentują niemiecki dziennik Die Welt. Stąd nazwa Weltballon.

Chętni mocnych wrażeń wchodzą do okrągłej gondoli przymocowanej pod balonem i wnoszą się na wysokość 150 metrów. Z góry dobrze widać śródmieście, a przy dobrej pogodzie rozpoznawalne są punkty na horyzoncie nawet w znacznej odległości. Całość lotu trwa 15 minut. Stalowa lina, która przytrzymuje balon ma średnicę 22 milimetrów.

Atrakcja jest dostępna codziennie przez cały rok, ale uzależniona od warunków pogodowych.

Zimmerstraße 95-100, 10117 Berlin, www.air-service-berlin.de

7. Hotel Park Inn przy Placu Aleksandra

Pora na mniej znane punkty widokowe w Berlinie, choć wciąż trzymamy się śródmieścia. Niemal po sąsiedzku z wieżą telewizyjną dostępny jest taras na dachu hotelu Park Inn (6€) przy Placu Aleksandra. Sprawdzi się dla tych, którzy nie chcą wydawać zbyt dużo pieniędzy na widoki. Z tej platformy wieża telewizyjna jest niemal na wyciągnięcie ręki. Taras jest na wolnym powietrzu, na wysokości około 120 metrów, ograniczony barierką i siatką z wielkimi oczkami. W porównaniu do przydymionych szyb wieży telewizyjnej, fotografowie znajdą tu lepsze warunki dla uwiecznienia panoramy Berlina, choć tylko w zachodnim i północnym kierunku. Polecany na zachody słońca. Bilety kupuje się na dole w lobby, wjazd windą, ale ostatnie dwa piętra po schodach.
Hotel Park Inn, Alexanderplatz 1 , 10178 Berlin, www.parkinn-berlin.de

8. Francuska Katedra

Mniej znanym, nawet dla samych Niemców, punktem widokowym jest również kopuła Francuskiej Katedry (Französischer Dom, 6,5€). Budynek, wzniesiony jako świecka budowla przy kościele gminy francuskiej w XVIII wieku, kryje w sobie muzeum poświęcone hugenotom (Hugenettenmuseum). Wejście na kopułę dostępne jest niezależnie od muzeum. Z wysokości 40 metrów można spojrzeć przede wszystkim na Gendarmenmarkt i jego historyczną zabudowę, Katedrę Niemiecką oraz Dom Koncertowy. Jak na dłoni wznoszą się nieopodal enerdowskie wieżowce przy Leipziger Straße, a dalej śródmieście z Katedrą Św. Jadwigi, Katedrą Berlińską, wieżą telewizyjną i ratuszem. Nieco inna perspektywa powinna zachęcić tych, którzy odwiedzili już inne punkty widokowe w pobliżu.
Katedra Francuska (Französisches Dom), Gendarmenmarkt 5, 10117 Berlin

Czy jest to prawdziwa katedra i czy warto brać ten punkt widokowy pod uwagę?

Plac Aleksandra. Skąd jego popularność?

Plac Aleksandra (Alexanderplatz) jest w każdym przewodniku, choć nie jest to najpiękniejsze i najciekawsze miejsce w Berlinie. Skąd zatem jego popularność? Otóż przez lata, plac ten i pobliska wieża telewizyjna były dumą władz NRD i wizytówką wschodniego Berlina. Tutaj trzeba było być. Zobaczyć efekty odbudowy miasta, szereg budynków z ozdobami o ludowej tematyce, oryginalny zegar pokazujący czas na całym świecie czy kolorową fontannę. To było miejsce spotkań.

Trochę historii, czyli co tu było dawniej

W XVII w.  tuż za bramą miejską w tym miejscu było rozwidlenie dróg, a dalej rozpościerały się pola uprawne. Później handlowano tu wełną i bydłem (stąd zwyczajowa nazwa Ochsenplatz – Plac Wołowy), a plac często wykorzystywano do ćwiczeń wojskowych. Zabudowa wokół była niska i raczej niepozorna.

Dopiero wraz z budową linii kolei miejskiej w 1882 r. i przyłączeniu przedmieść do Berlina plac zyskał na znaczeniu. Powstały tu hotele, gospody, domy towarowe. Na początku XX wieku do dalekobieżnej kolei, tramwajów i omnibusów dołączyło metro. W latach 20. ubiegłego wieku literacki pomnik wystawił temu miejscu Alfred Döblin ze swoją najsłynniejszą powieścią „Berlin Alexanderplatz”.

Wojna i socrealizm

Bombardowania w czasie II wojny światowej zamieniły Alexa w pole gruzu. W latach 60-tych ubiegłego wieku magistrat wschodniego Berlina próbował nadać temu miejscu nowy, stołeczny blask poprzez budowę kilku wieżowców (Dom Nauczyciela, Dom Podróży czy Dom Elektrotechniki).

Ruch samochodowy puszczono naokoło, a plac został zamieniony na deptak. Z czasów przedwojennych zachowały się jedynie, częściowo odbudowane, dwa ośmiopiętrowe biurowce Berolinahaus i Alexanderhaus (1928-31). Zostały one wzniesione przez architekta Petera Behrensa w stylu „Nowej Rzeczywistości”. W ich pobliżu, do 1944 r., stał posąg Beroliny, potężnej figury kobiecej uosabiającej miasto. Jednak został on ostatecznie przetopiony na potrzeby wojenne. Dzisiaj można tu zobaczyć 10-metrowy Zegar Urania, pokazujący aktualny czas w ponad 140 miastach na świecie (1969). Po północnej stronie wznosi się Hotel Park Inn (1967-70), póki co najwyższy budynek w Berlinie (125 m).

Nowe tysiąclecie i nowe plany

W 1993 r. architekt Hans Kollhoff przedłożył nieaktualne już plany przebudowy placu i wzniesienia 12 wieżowców o wysokości powyżej 150 m. Wyburzone miałyby zostać socjalistyczne gmachy (również te uznane za zabytki) oraz Fontanna Przyjaźni (1969) pośrodku placu. W ramach tego planu została przebudowana fasada galerii handlowej Kaufhof (2004-2006), która stylem nawiązuje do lat międzywojennych. Kolejne, niedawno wzniesione, dwa centra handlowe, Alexa i die mitte, oraz Primark tworzą mekkę dla fanów zakupowych szaleństw.

Nazwa i symbol zmian

Plac Aleksandra zawdzięcza swoją nazwę carowi Rosji, Aleksandrowi I, który gościł z wizytą w Berlinie w 1805 r. Plac był również jednym z punktów zapalnych podczas rewolucji w marcu 1848 r., kiedy doszło tutaj do krwawych walk na barykadach. W 1918/1919 r. miały miejsce z kolei starcia policji z robotnikami, a 4 listopada 1989 r. demonstrowało tu 500 tys. ludzi, domagając się nowych, demokratycznych wyborów w NRD.

Plac Aleksandra (Alexanderplatz)

Adres: Alexanderplatz, 10178 Berlin-Mitte
Gastronomia i sklepy: bardzo dobre miejsce na zakupy ogólne, zakupy pamiątek, restauracje, imbisy, piekarnio-kawiarnie
Toalety: na placu przy posterunku policji oraz na dworcu kolejowym Alexanderplatz

Dojazd

Pociąg: RE1, RE2, RE7, RB14 (Alexanderplatz)
S-Bahn: S3, S5, S7, S9 (Alexanderplatz)
U-Bahn: U2, U5, U8 (Alexanderplatz)
Tramwaj: M4, M5, M6 (S+U Alexanderplatz) M2 (S+U Alexanderplatz/Memhardtstr.)
Bus: 100, 200 (S+U Alexanderplatz/Memhardtstr.), 248, 300 (S+U Alexanderplatz/Grunerstr.)

Zobacz położenie Placu Aleksandra na mapie Google

Wieża telewizyjna w Berlinie

Wieża telewizyjna jest najwyższą budowlą nie tylko w Berlinie, ale też w całych Niemczech. Z pierwotną wysokością 365 metrów przez wiele lat ustępowała w Europie tylko moskiewskiej wieży Ostankino. Podwyższenie masztu o oszałamiające 3 metry w 1997 roku nie utrzymało jej na podium. Obecnie jest to piąta, wolno stojąca budowla na naszym kontynencie.

Prestiżowy projekt NRD ukończono w październiku 1969 roku. Rocznie odwiedza ją ok. 1,2 mln osób. Do projektów i nadzoru budowy przyznaje się kilku architektów i dyrektorów budowlanych, stąd nie można jednoznacznie określić „ojca wieży”. Zadanie, jak na owe czasy, nie było proste, ponieważ brakowało wzorów i przykładów dla tak zaawansowanej technologicznie budowy w centrum miasta.

Trochę liczb, restauracja i widoki

Srebrna kula o średnicy 32 m waży 4 800 ton. Znajduje się w niej siedem poziomów, ale tylko dwa z nich są dostępne dla turystów. Na wysokości 203 m usytuowany jest taras widokowy, a cztery metry wyżej bardzo szczególna restauracja o nazwie Sphere (wcześniej Telecafé). Stoliki i fotele przy oknach umocowane są na platformie, która obraca się o 360° w ciągu godziny. Przy dobrej pogodzie widoczność sięga nawet 40 km, ale przy wyjątkowo sprzyjających warunkach sprawne oko dostrzeże nawet oddaloną o 70 km halę Wyspy Tropikalnej.

Znajdujące się pod wieżą pawilony zostały ukończone dopiero w 1973 r. Patrząc z góry mają przypominać strzałę lub lecącą rakietę. Obecnie znajdują się w nich kawiarnie, restauracja, muzeum i wypożyczalnia rowerów.

Muszę na wieżę

Nie, nie musisz. Znam wiele osób, które były w Berlinie i na wieżę nigdy nie wjechały. Powody są różne, od braku czasu, braku pieniędzy, klaustrofobii, lęku wysokości po tzw. „olew” na berlińskie klasyki. I przeżyli.

W moich programach, które przedstawiałam indywidualnym gościom lub małym grupom, zawsze podawałam informacje o możliwości wjechania na górę oraz kiedy to uczynić najlepiej. Decydowała się mniej niż połowa, bo nie jest to najtańsza atrakcja w mieście. A co dopiero licząc np. dla kilkuosobowej rodziny. Z drugiej strony zazwyczaj ci, którzy wjeżdżali, podejmowali tą decyzję jeszcze przed przyjazdem. Jest Brama, jest Reichstag, jest mur, musi być i wieża telewizyjna. Niech i tak będzie. Jestem zwolennikiem umiarkowanego planowania.

• Masz pieniądze (około 25 euro) i nie żal Ci ich wydać? Wjeżdżaj!
• Przypuszczasz, że odwiedzisz Berlin raz w życiu? Wjeżdżaj, a co tam!
• Zaliczasz moją listę TOP9 Berlina? Wjeżdżaj tym bardziej
• Kolekcjonujesz najwyższe budynki Europy lub świata? To tym bardziej powinieneś/aś wjechać

Nie musisz wjeżdżać, jeśli już byłeś na wieży. Nawet 30 lat temu. Wierz mi, niewiele się tam w środku zmieniło. Zmienił się trochę Berlin i widoki, to na pewno, ale lepiej pooglądać je z nowych punktów widokowych.

Daj sobie spokój, jeśli masz mało czasu, nie masz biletu online, i jeszcze niewiele widziałe(a)ś w Berlinie. Wieży jutro nie zburzą i nie zamkną za miesiąc (ekhmm, pisałam to przed pandemią, ale obecnie wszystko wróciło do normy). Ciekawe muzeum z powodu remontu potrafią zamknąć na pięć lat albo i dłużej. Szkoda spacerów i innych przeżyć, by czekać 2 godziny na wjazd i w dzikim tłumie przepychać się do okien. Są inne punkty widokowe.

Niektórzy zostawiają sobie coś specjalnie, by powrócić w dane miejsce jeszcze raz. Niegłupia idea. Z tego powodu ja pewnie nigdy nie wjadę na słynną wieżę Namsan w Seulu.

Muszę na wieżę i koniec!

O.k., jeśli musisz, to zapewne chcesz wiedzieć jak zaoszczędzić czas, a może i nawet trochę pieniędzy.

Czas

Bilety na wieżę można nabyć online i jest to już dużo prostsze niż przed kilkoma laty. Do tego, bilet będzie tańszy niż w kasie (są wyjątki, jeśli np. jesteś studentem). Najprostszą i najtańszą wersją jest po prostu wjazd na taras widokowy z określoną datą i godziną. Nie musisz wtedy stać w kolejce, ale jeśli nie wykorzystasz biletu, to wtedy Twoje wejście przepadnie. Nie przysługuje Ci zwrot pieniędzy lub zmiana terminu. Polecam gorąco zakup biletu online, jeśli planujesz wjechać na wieżę w sezonie letnim (kwiecień-październik), zwałszcza w weekendy lub święta.

To nie jest tak, że wieża telewizyjna jest oblegana przez cały rok. Tłoczniej może być w weekendy i popołudniami. Latem, w soboty i niedziele czas oczekiwania może rozciągnąć się nawet do trzech godzin. Jeśli o wjeździe na wieżę telewizyjną chcesz zdecydować na miejscu, to jest pewien sposób, by uniknąć kolejek. Wystarczy stawić się pod wieżą tuż przed otwarciem kas. Podaję je poniżej. Tuż to znaczy, 15-20 minut. Pewnie będzie już kolejka kilkunastu osób, ale sprzedaż pójdzie szybko. Wszystko zależy od tego, jak mądrze poukładasz swój dzień w Berlinie.

Wydatki

Niestety nie ma zbyt wielu sposobów, by obniżyć cenę biletu na tą jedną z najpopularniejszych berlińskich atrakcji. Studenci mają 20% zniżki przy kasie z ważną legitymacją. Posiadacze karty Berlin WelcomeCard otrzymają 25% zniżki. Najtańszy wariant tej karty na 48h kosztuje 26 euro (2024). Zakładając parę innych wstępów i korzystanie z komunikacji miejskiej, będzie się opłacać, gdyż zniżka na bilecie na wieżę telewizyjną wyniesie około 5 euro (przy obecnej cenie).

Wieża Telewizyjna jest również jedną z 30 atrakcji, z których można skorzystać bez dodatkowych opłat z kartą Berlin WelcomeCard All Inclusive. Więcej o tym już wkrótce.

Toalety

Bezpłatne toalety są w pawilonie wejściowym (na pierwszym piętrze) oraz na górze na obu tarasach.

Czas zwiedzania

Bez kolejki do kasy, gdy wejścia są na bieżąco, na wizytę najlepiej zaplanować od 45 min do godziny czasu (bez restauracji). Mogą zdarzyć się kolejki do bramek bezpieczeństwa, bo na przykład właśnie wchodzą trzy grupy autokarowe naraz. Na to nie ma rady, ale z reguły idzie to dość szybko.

Zakup biletów na miejscu i wejście

Wejście do pawilonu z kasami znajduje się od strony dworca kolejowego Alexanderplatz. Przed nim ustawione jest stoisko do wstępnej kontroli plecaków i toreb.

Pracownicy obsługi odmówią wstępu osobie z większym bagażem (można go zostawić za opłatą w szafkach bagażowych na dworcu Alexanderplatz, 4-6 €). Na górę nie można wnosić butelek, napojów, jedzenia, przedmiotów mogących stanowić zagrożenie dla otoczenia (broń, spraye pod ciśnieniem, szklane opakowania). Również wózki dziecięce i domowe zwierzęta, poza psami przewodnikami, nie są dozwolone.

Wewnątrz należy spojrzeć na tablicę informacyjną (wyświetlane po niem., ang., hiszp., franc.), gdzie podany jest numer biletu, który właśnie został sprzedany oraz numery biletów z przypisanymi godzinami wejścia. Na tej podstawie można sobie wyliczyć mniej więcej czas oczekiwania. Na zewnątrz ponad wejściem jest również tablica z teletekstem, na której podawany jest komunikat o aktualnym czasie oczekiwania na wjazd. Wejścia są co 10 minut, ale ilość osób na daną godzinę jest ograniczona.

Od kasy do windy

Po zakupie biletu w kasie, należy pilnować godziny wejścia. Niestety na bilecie podany jest tylko numer, godzinę trzeba sobie policzyć w przybliżeniu lub odczytać samemu. Po tym jak Twój numer zostanie na tablicy zaznaczony na zielono, masz 10 minut na udanie się na pierwszy poziom holu wejściowego. Po przejściu wewnętrznej kontroli toreb czy plecaka, podchodzi się z biletem do automatycznej bramki, przykłada cyfrowy kod (na bilecie) do czytnika i po zapaleniu zielonego światła przechodzi przez bramkę. Do windy prowadzą dwie drogi (po lewej dla VIP-ów, zorganizowanych grup z rezerwacją, gości z rezerwacją do restauracji) oraz dla pozostałych. Bilet należy zachować, gdyż przy wyjściu również trzeba będzie skorzystać z podobnej bramki.

Praktyczna uwaga: jeśli po zakupie biletu czas oczekiwania jest dłuższy niż 30 minut, warto skorzystać z usługi SMS. Po wysłaniu kodu SMS, który znajduje się na bilecie, otrzymamy najpierw potwierdzenie, a na pół godziny przed naszą godziną wjazdu kolejną informację. W ten sposób nie ma potrzeby przebywania stale w pobliżu wieży telewizyjnej i można się udać na zwiedzanie okolic, posiłek czy zakupy. Koszty sms – tyle co normalnie, z uwzględnieniem roamingu, jeśli korzystamy z polskiej komórki. Numer, pod który należy wysłać sms-a znajduje się na odwrocie biletu.

Ważne: zachowaj bilet do czasu wyjścia z obiektu, będzie ci potrzebny ponownie przy bramce na dole

Co na górze?

Na górze ciesz się widokami w każdą stronę. No chyba, że jest uroczystość ślubna, to wtedy 1/4 koła, ta z barem, jest odcięta kotarami od ciekawskich spojrzeń. Ale to nie zdarza się często. Wspominając o barze, to taki jest na poziomie 203 metrów. Na poziomie 207 metrów jest restauracja Sphere. Nie można tam niestety wejść z marszu,  by popatrzeć sobie na wystrój lub obrotową platformę. Przy schodach stoi pani/pan i pilnuje. Dopiero jak zwolni się stolik, wpuszcza kolejnych chętnych. Ostatnio jednak, pewnie po zebranych doświadczeniach z pandemii, management Wieży Telewizyjnej udostępnił kilka ciekawych ofert dla chętnych na bezproblemową wizytę w restauracji. O tym więcej dalej.

Bar 203

Zlokalizowany na poziomie 203 m. Lada i kilkanaście barowych stołków. Podają tu napoje i drobne przekąski.
Przykładowe ceny:
– wino 8,5-11 € (0,2l)
– kawa, herbata 4,2 €
– piwo (0,3l) 4,9 €
– cola, fanta, woda (0,2l) 4,2 €

Restauracja Sphere

Na poziomie 207 metrów znajduje się restauracja Sphere z obrotową platformą.  Jeśli planujemy tam posiłek, wskazana jest rezerwacja. Aby skorzystać z restauracji trzeba wykupić bilet wstępu na wieżę wg aktualnego cennika. Gwarancją miejsca przy oknie jest specjalny bilet, który można zamówić online. W godzinach zwiększonego ruchu, czyli niemal zawsze, obsługa może odmówić serwisu gościom, którzy nie zamawiają posiłku, a jedynie napoje, nie mając rezerwacji. Krótko mówiąc, poprosi nas o zejście na taras widokowy, gdzie dostępny jest bar.
Orientacyjny zakres cen w restauracji Sphere. Karty menu są sezonowe. Posiłki na karcie wieczorowej, obowiązującej od 16.00, są droższe:
– dania główne 20-30€
– zupy 7€
– pucharek lodów 8-10€
– ciasta 5-6€ (sztuka)
– ceny napojów tak jak w barze

Śniadanie W wieży telewizyjnej

Jeśli chcesz bez problemów i oczekiwania skorzystać również z restauracji Sphere w Wieży Telewizyjnej, to można od razu zakupić stosowny bilet online. Do wyboru są miejsca przy oknie (tzw. Fenstertisch) i pozostałe (Innenringtisch). Te pierwsze są oczywiście droższe. W cenie biletu rezerwującego miejsce nie ma żadnych napojów czy posiłków.

Jest jednak ciekawa oferta, po całkiem przyjemnej cenie. Co powiesz na wjazd na wieżę telewizyjną + stolik przy oknie + śniadanie – i to wszystko za jedną cenę 49 euro/osoba (2024). Śniadania w hotelach kosztują teraz 15-25 euro, a jeśli doliczysz bilet za wjazd na wieżę ok. 25 euro, to rachunek jest prosty. A atrakcja nie byle jaka. W końcu jest to berliński klasyk.

Do wyboru są gotowe zestawy śniadaniowe, w tym wegański. W cenę wliczona jest kawa lub inny gorący napój. Oferta jest dostępna od godziny 10 (w sezonie zimowym), od 9 (letnim). Czas pobytu w restauracji jest ograniczony do 1,5 godziny, potem można zejść na poziom tarasu widokowego i korzystać do woli. Na wszystko zarezerwowałabym do 2,5 godziny czasu.

Wieża Telewizyjna (Fernsehturm)

Tematyka: punkt widokowy, architektura NRD
Adres: Panoramastraße 1A, 10178 Berlin
Telefon: +49 30 24757537
Www: www.tv-turm.de
Godziny otwarcia: codz. 9.00-23.00 (III-X), 10.00-23.00 (XI-II)
Bilety wstępu w kasie: od 25,5€ (od 15,5€), zniżka do 14 lat, do 4 lat bezpłatnie

Dojazd:

Pociąg: RE1, RE2, RE7, RE8, RB14, FEX, HBX (Alexanderplatz)
S-Bahn: S3, S5, S7, S9  (Alexanderplatz)
U-Bahn: U2, U5, U8 (Alexanderplatz)
Tramwaj: M4, M5, M6 (S+U Alexanderplatz/Gontardstr.) M2 (S+U Alexanderplatz Bhf/Dirksenstr.)
Bus: 100, 200 (S+U Alexanderplatz), 248, 300 (S+U Alexanderplatz/Grunerstr.)

Zobacz położenie Wieży Telewizyjnej na mapie Google

Fantastyczna seria archiwalnych zdjęć z okresu budowy wieży. Warto!

Linia 100 w Berlinie

W 2025 roku minie 200 lat, odkąd ruszyła pierwsza regularna linia „autobusowa” w Berlinie. Było to co prawda poza murami ówczesnego miasta, a pasażerów zapraszano do wozów przykrytych plandeką, ale od czegoś przecież należało zacząć. Dzisiaj berlińska sieć połączeń autobusowych jest największa w krajach niemieckojęzycznych i liczy sobie około 200 linii, a liczba rocznie obsługiwanych pasażerów idzie w setki milionów. Linia 100 w Berlinie należy do tych najpopularniejszych.

Są trzy linie autobusowe w śródmieściu, stworzone z myślą o turystach. Łatwe do zapamiętania numery: 100, 200 i 300, oraz trasy łączące największe atrakcje miasta nie zostały wybrane przypadkowo. W Berlinie nie ma jednego centrum lub placu, który skupiałby większość zabytków i atrakcji. Nie ma też miejsca, w którym koncentrowałby się ruch turystyczny. Można za to mówić o rozległym śródmieściu, rozciągniętym pomiędzy Placem Aleksandra a okolicą dworca Zoologischer Garten (ok. 6 km).

Dlaczego linia 100 w Berlinie jest tak popularna?

Historia, zwłaszcza ta najnowsza, odcisnęła niezatarte piętno na charakterze miasta. Ślady po murze, dzielącym Berlin przez prawie 30 lat do dzisiaj kształtują główne szlaki turystyczne stolicy Niemiec. Dodając do tego socjalistyczną zabudowę Alexanderplatz, średniowieczne kościoły tuż obok, wspaniałe, historyczne budowle przy Unter den Linden (Aleja pod Lipami), majestatyczną Bramę Brandenburską, park miejski Tiergarten czy w końcu nowoczesną zabudowę w centrum byłego sektora zachodniego, turysta mający niewiele czasu na zwiedzanie staje przed dylematem: co wybrać? Co zobaczyć najpierw? Jak to poukładać, żeby zobaczyć to, co najważniejsze bez zbędnego krążenia i marnowania czasu? Odpowiedź na te pytania jest prosta: skorzystać z linii autobusowej nr 100.

Zanim wsiądziesz do autobusu

Przebieg trasy wyznaczono zaraz po zjednoczeniu Niemiec, kiedy w Berlinie przywracano wspólny ruch komunikacyjny. Nazywano ją nawet „czerwoną linią”, gdyż łączyła ona centrum Berlina Zachodniego z dzielnicami Berlina Wschodniego. Jej popularność sprawiła, że w krótkim czasie stała się magnesem turystycznym.

Tak oto Berlin zyskał coś w rodzaju linii turystycznej (typu City Sightseeing Tour), tyle, że dostępnej w ofercie komunikacji miejskiej. W księgarniach można czasem nabyć mapy z opisem tej trasy. W 2008 roku został również nagrany audio-przewodnik „Mitten durch Berlin. Mit dem Bus 100 vom Zoo zum Alex”, w którym o poszczególnych atrakcjach wypowiadają się związani z nimi ludzie polityki, kultury i gospodarki. Jest on już jednak nieco zdezaktualizowany.

Trasę obsługiwały niegdyś głównie autobusy piętrowe, ale odkąd na Unter den Linden (Alei pod Lipami) wprowadzano limit tonażu (2021/2022), zostały one niestety z tej linii wycofane. Wielka szkoda. Powodem jest pewien wyłączony z użytku tunel pod ulicą (na wysokości Nowego Odwachu) i niebezpieczeństwo związane z jego nadmiernym obciążeniem.

Gdzie zacząć?

Korzystając z oferty, zwiedzanie można rozpocząć przy Placu Aleksandra (Alexanderplatz) po wschodniej stronie miasta lub też w okolicy Ogrodu Zoologiczngo (Zoologischer Garten) położonym w zachodniej dzielnicy, Charlottenburg. Przejazd trwa około 30 minut (bez wysiadania). Oczywiście, nie ma problemu, by wsiadać i wysiadać na którymkolwiek przystanku pośrednim, jeśli tak akurat Ci pasuje.

Autobusy kursują pomiędzy 6 rano (w weekendy 7) a północą. Średnia częstotliwość w ciągu dnia to 15 minut (poniedziałek-piątek) lub 10 minut (weekendy i święta). Wczesnym rankiem i wieczorem jest to 20 minut.

Bilety

Zanim wsiądziesz do autobusu należy oczywiście zaopatrzyć się w bilet. Jeśli nie masz rabatowych kart miejskich (uprawniających do przejazdów środkami komunikacji miejskiej oraz dających zniżki do wybranych obiektów), polecam nabyć bilet 24-godzinny (10,6 €). Bilety można kupić u kierowcy (tylko bezgotówkowo), w automatach na stacjach metra (U-Bahn) i kolejki miejskiej (S-Bahn) (obsługa w języku polskim) oraz w punktach oznaczonych żółtą naklejką z symbolem BVG. Można również nabyć bilet jednorazowy (3,8 €) – ważny 2 godziny. Jazda z tym biletem może odbywać się wówczas w jednym kierunku (bez powrotów i okrężnej drogi). Więcej o tym, który bilet komunikacji miejskiej wybrać, będąc w Berlinie.

Linia 100 w Berlinie. Przebieg trasy

Dobrze, pora pokrótce opisać trasę. Wybrałam kierunek ze wschodu na zachód, to jest od Placu Aleksandra do dworca Zoologischer Garten. Pamiętaj, że im więcej kaw na moim biurku w Korei, tym bardziej rozbudowane będą wpisy z dodatkowymi materiałami, planami, audio-przewodnikami, itp. Aha, w autobusie, jeśli nie możesz się zdecydować, usiądź po prawej stronie.

– Biurko w Korei? – No… (więcej tutaj)

1. S+U Alexanderplatz/Memhardstr.

Warto udać się na pierwszy przystanek, jeśli zależy nam na dobrym miejscu, n.p przy oknie. Większość ludzi dosiada się bowiem na dwóch kolejnych przystankach. W pobliżu znajduje się ⮕ Plac Aleksandra (Alexanderplatz). Przedwojenne biurowce, enerdowskie wieżowce i fontanny sąsiadują z wielkimi domami towarowymi, z fasadami stylizowanymi na late międzywojenne (Galeria, Alexa). Nieopodal znajduje się ulubione miejsce spotkań ⮕ Zegar Czasu na Świecie (Weltzeituhr) oraz Fontanna Przyjaźni Narodów (Brunnen der Völkerfreundschaft) z kolorowymi mozaikami. Obecnie obrzeża placu są nieco rozkopane, buduje się sporo wzwyż.

W pobliżu największą uwagę przyciąga jednak ⮕ wieża telewizyjna (Fernsehturm) o wysokości 368 metrów. To najwyższa budowla w Niemczech, a w Unii Europejskiej wyprzedza ją tylko o pół metra wieża telewizyjna w Rydze. By na nią wjechać bez kolejek i długiego czasu oczekiwania najlepiej zarezerwować bilety przez internet lub zjawić się tuż przed otwarciem kas. Taras widokowy znajduje się na poziomie 203 metrów. Do restauracji z obrotową platformą wejdziemy po schodach cztery metry wyżej (polecana rezerwacja miejsc) (restauracja zamknięta od listopada 2024 do przypuszczalnie Wielkanocy 2025 roku z powodu remontu).

2. Spandauer Str./Marienkirche

⮕ Czerwony Ratusz (Rotes Rathaus) od zjednoczenia Niemiec jest siedzibą władz dla całego miasta. Kościół Mariacki (Marienkirche) stanowi przykład XV-wiecznego niemieckiego gotyku. Wnętrza kryją między innymi imponujące średniowieczne malowidło ścienne o długości ponad 22 metrów „Taniec Śmierci” (Totentanz). Z przystanku przy Spandauer Straße można również dotrzeć do Dzielnicy Św. Mikołaja (Nikolaiviertel, odbudowana średniowieczna starówka z najstarszym kościołem Berlina) oraz do Hackesche Höfe (zespół budowli i dziedzińców w secesyjnym stylu – z galeriami i butikami).

3. U Museumsinsel

Odcinek od ⮕ Lustgarten do kolejnego przystanku przy Staatsoper zdecydowanie polecam pokonać na piechotę. Po drodze i w okolicy do obejrzenia lub zwiedzenia: Muzeum NRD (DDR Museum), ⮕ Katedra Berlińska (Berliner Dom), Wyspa Muzeów (⮕ Pergamon (aktualnie zamknięte), ⮕ Muzeum Egipskie z popiersiem Nefretete, Muzeum Bodego (kolekcja monet i rzeźba europejska), Stara Galeria Narodowa, ⮕ Stare Muzeum), ⮕ Forum Humboldtów, czyli zrekonstruowany pałac miejski, ⮕ Zbrojownia (Zeughaus), w którym mieści się ⮕ Niemieckie Muzeum Historyczne, a także położone obok Nowy Odwach, Pałac Następców Tronu i Pałac Księżniczek.

4. Staatsoper

Początek słynnej Alei Pod Lipami (Unter den Linden) zwraca uwagę swoją historyczną zabudową. Chodzi tutaj głównie o Bebelplatz, pośrodku którego stoi Opera Państwowa (Staatsoper), za nią katolicka świątynia ⮕ Katedra Św. Jadwigi, a naprzeciwko Stara Biblioteka i ⮕ Stary Pałac. Po drugiej stronie ulicy widoczny jest Uniwersytet Humboldtów. Większość budowli powstała za czasów Fryderyka Wielkiego, którego pomnik stoi pomiędzy lipami. Pośrodku placu znajduje się szklana tafla z podziemną „pustą biblioteką” upamiętniająca propagandową akcję palenia książek przez nazistów w 1933 roku.

5. U Unter den Linden

Rzut oka na najsłynniejsze skrzyżowanie Berlina z lat międzywojennych, ⮕ Unter den Linden i ⮕ Friedrichstraße. Na każdym rogu znajdowała się niegdyś modna restauracja, kawiarnia lub ekskluzywny hotel. Współczesna zabudowa nie robi już takiego wrażenia. Podobnie jak i cała zachodnia część Alei pod Lipami przy której wciąż stoją brzydkie biurowce z lat 60. i 70. ubiegłego wieku. Z tego przystanku można też w stosunkowo krótkim czasie dotrzeć na Gendarmenmarkt, nie bez powodu określany jako najpiękniejszy plac Berlina (świeżo po remoncie nawierzchni). W barokowych budowlach, ⮕ Katedrze Francuskiej i Niemieckiej są dzisiaj muzea i wystawy. A pomiędzy nimi można zobaczyć klasycystyczny Dom Koncertowy.

6. S+U Brandenburger Tor

Odcinek pomiędzy tym przystankiem a Reichstagiem to zdecydowanie kolejny etap polecany na spacer, nawet jeśli byłaby to jedyna przechadzka podczas pobytu w Berlinie. Nie można przecież przegapić okazji sfotografowania się na tle ⮕ Bramy Brandenburskiej (Brandenburger Tor). Stąd w kilkanaście minut można osiągnąć Plac Poczdamski (Potsdamer Platz), którego nowoczesną zabudowę widać w oddali. Po drodze mija się udostępniony do zwiedzania w 2005 roku Pomnik Pomordowanych Żydów w Europie (Denkmal für die ermordeten Juden Europas).

7. Reichstag/Bundestag

Pomiędzy Bramą Brandenburską a gmachem Reichstagu przebiegała kiedyś granica dzieląca Berlin na sektory. Od 1961 roku stał tutaj mur, którego próby przekroczenia groziły śmiercią. Białe krzyże na ogrodzeniu upamiętniają zastrzelone osoby, próbujące przedostać się w tym rejonie na zachodnią stronę. Przebieg muru wyznacza dzisiaj podwójna brukowana linia na ulicy. ⮕ Reichstag jest siedzibą Bundestagu (niemieckiego parlamentu). Zaprojektowana na dachu budynku szklana kopuła ze spiralnymi podestami jest jedną z największych atrakcji miasta. Można stamtąd podziwiać panoramę Berlina.

8. Platz der Republik

W oddali zobaczyć można siedzibę kanclerza Niemiec (Kanzleramt) oraz udostępniony w 2006 roku główny dworzec kolejowy Berlina (Berlin Hauptbahnhof). Po drodze do następnego przystanku warto zwrócić uwagę na wysoką wieżę z ciemnego granitu. Wzniesiona w 1987 roku była prezentem od Amerykanów na 750-lecie miasta. Na szczycie znajduje się największy w Europie carillon, instrument muzyczny złożony z 68 dzwonów. Codziennie o 12 i 18 rozbrzmiewa nastawiona automatycznie muzyka, natomiast w każdą letnią niedzielę o 15 odgrywany jest krótki koncert.

9. Haus der Kulturen der Welt

Przy takim natłoku atrakcji na trasie tę halę można pominąć i obejrzeć jedynie z okien autobusu. Zbudowana w 1957 roku podczas Międzynarodowej Wystawy Budowlanej, przez laty służyła jako hala kongresowa. Słuszną uwagę zwraca oryginalna konstrukcja dachu, dzięki której obiekt dostał przydomek „ciężarnej ostrygi”. Po koniecznych pracach, gdy w 1980 roku zawalił się dach hali i modernizacji, obiekt ponownie otwarto w 1987 roku jako centrum wystawowe dla artystów, głównie spoza Europy. Z tej okazji przed budynkiem pojawiła się ośmiotonowa rzeźba autorstwa Henrego Moora, „Large Divided Oval: Butterfly”.

10. Schloss Bellevue

Pałac Bellevue ze swoją jasną, odremontowaną fasadą, pięknie prezentuje się w słoneczne dni. Został wzniesiony w drugiej połowie XVIII wieku dla młodszego brata króla pruskiego, Ferdynanda Pruskiego. Przez pewien czas znajdowała się tutaj galeria sztuki niemieckiej, założona przez króla Fryderyka Wilhelma IV, który kolekcjonował między innymi dzieła niemieckich romantyków. Obecnie znajduje się tutaj siedziba prezydenta Niemiec. W latach 2004-2010 stanowisko to piastował Horst Köhler. Po jego rezygnacji urząd objął Christian Wulff, zastąpiony w 2012 roku przez Joachima Gaucka. Obecnie prezydentem Niemiec jest Frank-Walter Steinmeier (od 2017).

11. Großer Stern

Jeśli nie udało Ci się podziwianie widoków z dachu Reichstagu, to ⮕ Kolumna Zwycięstwa (Siegessäule) może być dobrą alternatywą. Pomnik postawiony został na cześć zwycięskich wojen, prowadzonych przez Prusy w latach 1863-71. Podobne, choć skromniejsze wieże wznoszono wówczas w całym kraju. W 1945 roku przy zdobywaniu miasta zawisła na niej biało-czerwona flaga. Na szczyt kolumny prowadzi 285 stopni. Platforma widokowa jest tuż pod stopami bogini zwycięstwa, pozłacanej figury, nazywanej przez berlińczyków „aniołkiem” lub „złotą Elzą”.

12. Nord. Botschaften/Adenauer StiFtG

Punkt wyjściowy do spacerów w południowym parku Tiergarten (ogród różany, stawy, posągi pary królewskiej Fryderyka Wilhelma III i Luizy). Obok, jedna z kilku dzielnic dyplomatycznych, gdzie obejrzeć można wiele ambasad. Kilka z nich wzniesiono jeszcze przed drugą wojną światową, głównie dla państw tworzących koalicję z hitlerowskimi Niemcami (m.in. Włochy, Japonia, Hiszpania). Pozostałe powstały już po zjednoczeniu państw niemieckich, w latach 90. ubiegłego wieku. Na skrzyżowaniu ulic, za wysokim, zielonym ogrodzeniem ze sterowanymi panelami, znajduje się kompleks państw skandynawskich.

13. Lützowplatz

Ten przystanek można przejechać, chyba że interesuje nas współczesna architektura lub wzornictwo szkoły Bauhaus. Na rogu widoczny jest szklany budynek, przypominający swoim kształtem wielki statek. To siedziba partii Uni Chrześcijańsko-Demokratycznej (CDU). Gmach nazwany jest imieniem Konrada Adenauera, pierwszego kanclerza RFN. Stąd niedaleko jest również do muzeum wzornictwa i archiwum szkoły Bauhaus (obecnie zamknięte z powodu remontu), w którym prezentowana jest twórczość takich sław jak Waltera Gropiusa, Wassily’a Kandinsky’ego czy László Moholy-Nagy.

14. Schillstr.

Wokół niemal same hotele, zatem i ten przystanek możesz przejechać. Chyba, że zainteresuje Cię aktualna wystawa lub wydarzenie w budynku stowarzyszenia Urania. Zostało ono założone w 1888 roku i miało na celu wyjaśnianie laikom procesów i zagadnień ze świata nauki w przystępny sposób. Członkowie stowarzyszenia i zaproszeni goście czynią to do dzisiaj. Największą imprezą w ciągu roku jest tak zwana Długa Noc Nauki (Lange Nacht der Wissenschaft) z bogatym programem adresowanym do dzieci. W ciągu roku przez gmach przewija się około 200 tysięcy osób.

15. Bayreuther Str.

Trasa linii dobiega już prawie końca. W tym miejscu należy wysiąść, jeśli chce się odwiedzić dom towarowy z największym działem spożywczym na kontynencie: ⮕ KaDeWe (Kaufhaus des Westens). Na 7 000 m² można wybierać spośród 1200 rodzajów wędlin i mięsa, 1300 rodzajów serów czy 100 gatunków ryb. Dom towarowy został otwarty w 1907 roku, a jego hasłem reklamowym przez lata było, że nie ma takiej rzeczy, której nie można by sprowadzić na życzenie klienta. Jeszcze w tym samym roku dzięki wizycie tajlandzkiego króla, Ramy V, nowa świątynia konsumpcji uzyskała pożądany rozgłos.

16. Breitscheidplatz

Najlepiej wysiąść już na tym przystanku i dokończyć trasę pieszo, przechodząc jeden przystanek. Na pierwszym miejscu polecam ⮕ Kościół Pamięci Cesarza Wilhelma (Kaiser-Wilhelm-Gedächtnis-Kirche). Malowniczą ruinę pośrodku placu pozostawiono po drugiej wojnie światowej ku przestrodze przyszłym pokoleniom. Dzisiaj można zwiedzać halę pamięci oraz nową świątynię. Obok wznosi się biurowiec ze znakiem Mercedesa na dachu – Europa Center. W roku, w którym otworzono to centrum handlowe – 1965 – uchodziło za szczyt nowoczesności.

17. S+U Zoologischer Garten/Jebensstr.

Oczywiście nie należy zapominać o ogrodzie zoologicznym, położonym na skraju parku Tiergarten. Założony w 1844 roku jest najstarszym zwierzyńcem w Niemczech i jednym z najbogatszych na świecie, jeśli chodzi o różnorodność gatunków. Wizytę w ogrodzie zoologicznym można połączyć z odwiedzeniem przyległego ⮕ akwarium, w którym prezentowane są ryby, płazy, gady i insekty. Dworzec kolejowy Zoologischer Garten, czy stacja U-Bahn (linie U9 oraz U2) są dobrym punktem wypadowym, jeżeli chodzi o dalszą eksplorację miasta.

Linia 100 w Berlinie i co dalej?

Ok., dotarła/eś do końca trasy (no, można ewentualnie zjechać do zajezdni na Hertzallee, ale po co), i co dalej? W przygotowaniu są trasy linii 200 i 300, więc jeśli chcesz pozostać na bieżąco, to zapraszam do polubienia mojej strony Przewodnik po Berlinie na Weekend na Facebook’u.

Przebieg linii nr 100 na stronie BVG