Friedrichstrasse

Myślę, że każdy kto był w Berlinie, potrafi wskazać tą ulicę. Bardzo prawdopodobne, że przesiadał się na dworcu kolejowym/S-Bahn Friedrichstraße lub przekroczył ją na ruchliwym skrzyżowaniu spacerując Aleją pod Lipami. Przy Friedrichstraße znajduje się również Checkpoint Charlie, czyli dawny punkt kontroli granicznej pomiędzy sektorami radzieckim i amerykańskim. Pozujący do zdjęć „żołnierze” w mundurach stoją tam dokładnie pośrodku ulicy. A luksusowa galeria handlowa Lafayette, znany z przebogatej oferty wydawniczej i kulturowej Dussmann czy ultranowoczesne forum grupy Volkswagen DRIVE poprzez wielkie okna wystawowe próbują przyciągnąć uwagę przechodniów.

Ulica bez samochodów? Flaniermeile Friedrichstrasse

Pod koniec sierpnia 2020 roku rozpoczął się pilotażowy projekt i część zazwyczaj bardzo ruchliwej ulicy Friedrichstraße zamknięto dla samochodów.  Głównym beneficjentem programu mają być drobni przedsiębiorcy prowadzący sklepy, kawiarnie, restauracje i punkty usługowe. Przechodnie z kolei zyskali więcej przestrzeni i miejsca do odpoczynku. Wzdłuż ulicy rozstawiono 65 donic z drzewami, drewniane ławki ze stolikami, metalowe siedziska oraz szklane witryny z ofertą okolicznych sklepów. Projekt potrwa do końca stycznia 2021.

Flanerować po Frydrychówce* jak na przełomie ubiegłych wieków? Po co i właściwie co można tu zobaczyć, zwiedzić, przeżyć?

*Frydrychówka, tak ulicę nazwał Viator Polonicus, anonimowy autor przewodnika po Berlinie w języku polskim z 1913 roku. Tutaj możesz przeczytać opis zaiście „dzikiego Sylwestra”, obchodzonego między innymi na Friedrichstraße.

Oto TEMAT MIESIĄCA WRZESIEŃ 2020.

Nieco z historii. Przedsiębiorcza księżna

O elektorowej Dorocie (1636-1689) i jej poczynaniach należałoby popełnić osobny wpis, bo ilekroć będzie o jakiekolwiek budowli przy Unter den Linden lub Friedrichstraße, wypadałoby nawiązać do przedsiębiorczości owej księżnej. A przyznacie, że już sam oficjalny tytuł – Dorothea Sophie von Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg – nie nadaje się do częstego powtarzania.

Dobrze, księżna Dorota była drugą żoną elektora Fryderyka Wilhelma, z którym miała sporą gromadkę dzieci. Ale żadne z nich nie mogło liczyć na elektorski kapelusz w przyszłości, bo ten należał do syna z pierwszego małżeństwa elektora, Fryderyka (późniejszy Fryderyk III/I). By zabezpieczyć nie tylko tytularną, ale również finansową przyszłość swoich dzieci, zapobiegliwa elektorowa szukała odpowiedniego rozwiązania. I takie się trafiło. Od męża bowiem otrzymała ziemie położone poza murami miasta, a rozciągające się niemal do samego Tiergarten.

Spokojne czasy po Wojnie Trzydziestoletniej i napływ ludności sprzyjały rozwojowi miasta, które zaczęło się cisnąć w obrębie swoich murów. W ten sposób, w drugiej połowie XVII wieku powstawały kolejne założenia, położone na zachód od książęcej rezydencji. Główną osią Nowego Miasta (Neustadt) stała się późniejsza Aleja pod Lipami (Unter den Linden), a ulicą poprzeczną dosłownie nazwana Querstraße. Później zmieniono jej nazwę na Friedrichstraße. Wtedy jednakże miała długość zaledwie kilkaset metrów, rozciągając się od mostu Weidendamm (Weidendammbrücke) do Behrenstraße. W 1681 roku nowe miasto otrzymało nazwę Dorotheenstadt, na cześć księżnej i tak pozostało do dzisiaj.

„Co za pospolita nazwa!”

W 1688 roku elektorem został Fryderyk III, który za swoim ojcem kontynuował rozbudowę . Było to konieczne, gdyż po ukazaniu się Edyktu Poczdamskiego w 1685 roku, do Brandenburgii i Berlina zaczęli napływać liczni protestanci z Francji, prześladowani w swoim kraju na tle religijnym.

Do historii przeszła anegdota, gdy młody elektor, pochylając się nad planami, jasno wyraził się co do zmiany nazwy ulicy. „Co to ma znaczyć Ulica Poprzeczna? Porządna nazwa ma być – moja.” — powiedział i tak Querstraße stała się Friedrichstraße. Zmiana wyszła jej na dobre, bo przedłużono ją, niczym od linijki, na południe, a do budowy domów zaangażowano zawodowych architektów. W 1695 roku stało tu już 300 domów, w których osiedlili się głównie przybysze z Francji. A nowe założenie miejskie, położone na południe od Dorotheenstadt, otrzymało nazwę, a jakże: Friedrichstadt (prawa miejskie od 1691 roku).

Frydrychowska szachownica

Oba nowe miasta, niewielki Friedrichswerder (1662) i kolebka starego Berlina, czyli bliźniacze osady Berlin-Cölln połączono w 1710 roku. Tym samym powstała królewska rezydencja Berlin. Patrząc nawet dzisiaj na plan śródmieścia, nie trudno zauważyć, że Dorotheen- i Friedrichstadt budowano według regularnego planu. Ich ulice przecinają się pod kątem prostym, tworząc prostokątne bloki zabudowy (kwartały). Jak na szachownicy.

Kolejni władcy, a przede wszystkim Fryderyk Wilhelm I, zwany „królem żołnierzem”  niestrudzenie forsowali rozbudowę. Ktoś musiał płacić podatki na państwo i gdzieś trzeba było zakwaterować żołnierzy stale powiększającej się armii. Mówiąc o sprawach militarnych, północna część dzisiejszej Friedrichstraße, czyli ta położona za Szprewą, długo pozostawała niezabudowana i nosiła inną nazwę, mianowicie Dammstraße. Z czasem pojawiły się tu koszary, pierwsze manufaktury i kantory. Za wspomnianego władcy ulica przyjęła swoją dzisiejszą długość, to jest od nieistniejącej już Bramy Oranienburskiej (Oranienburger Tor) do „Rondla” (dzisiejszy Mehringplatz) przy bramie Hallesches Tor (od miasta Halle). Obie bramy widnieją już tylko w nazwach stacji berlińskiego metra.

Friedrichstrasse w XIX wieku

Oblicze ulicy zmieniło się raptownie w drugiej połowie XIX wieku. Wraz z rewolucją przemysłową, spekulacjami ziemią i oczywiście samym rozwojem miasta, niską zabudowę zastąpiły zdobne kamienice, a w miejscu gospód pojawiły się luksusowe hotele.  Otwierano teatry oraz restauracje z własnym programem scenicznym. Po uruchomieniu linii kolejowej i dworca Friedrichstraße w 1882 roku na znaczeniu zyskały najbliższe okolice oraz pobliskie skrzyżowanie z Aleją Pod Lipami. Do obowiązkowego punktu pobytu w Berlinie należała wizyta w takich kawiarniach jak Café Kranzler, czy Café Bauer. Ta druga mogła się poszczycić elektrycznym oświetleniem już w 1884 roku.

W listopadzie 1895 roku w hotelu Central, położonym tuż przy dworcu kolejowym, bracia Skladanowsky przeprowadzili pierwszy na świecie publiczny i komercyjny (czyli za biletami) pokaz filmowy  z wynalezionego przez nich bioscopu. Całość trwała 15 minut i składała się z ośmiu króciutkich filmów. Bardziej znani bracia Lumière z Francji swoje filmy za biletami pokazali dopiero pod koniec grudnia.

Z kolei w południowej części ulicy, bliżej Mehringplatz, znajdowało się tzw. „Szklane Atelier” wynalazcy i potentata filmowego Oskara Messtera (1866-1943), założyciela pierwszej wytwórni filmowej w Niemczech.

Niewiele zachowało się dzisiaj budynków, które mogłyby świadczyć o tym, jak prężna, ruchliwa i elegancka była Friedrichstraße przed wojną. Osobiście lubię wskazywać na trzy kamienice położone między Behren– a Französische Straße, które swoimi bogato zdobionymi fasadami zdecydowanie wyróżniają się z otoczenia. A resztę trzeba niestety sobie wyobrazić.

Zimna wojna na jednej ulicy

Kiedy w październiku 1961 roku na Friedrichstraße stanęły naprzeciwko siebie amerykańskie i radzieckie czołgi, świat na chwilę wstrzymał oddech. Zimna wojna mogła łatwo przeistoczyć się w gorącą. Na szczęście skończyło się jedynie na prężeniu muskułów. Granica jednak pozostała i była nadal rozbudowywana, a na Friedrichstraße utworzono jedno z przejść granicznych. Checkpoint Charlie stał się później miejscem wielu spektakularnych ucieczek.

Równie dramatyczne wydarzenia rozgrywały się w północnej części ulicy, na dworcu kolejowym Friedrichstraße. Położony we wschodnim Berlinie, stał się stacją graniczną, po przejechaniu której, pociąg toczył się dalej w kierunku Berlina Zachodniego i stacji Zoologischer Garten. Również tutaj podejmowano próby ucieczek, czy to ukrywając się w pociągu, czy próbując się do niego dostać już po kontroli. O tym, jak dziwny i podzielony był to dworzec opisuję szerzej tutaj. Będąc w okolicy warto zajrzeć na stałą wystawę w tzw. „Pałacu Łez”, dawnej hali odpraw, gdzie znajduje się między innymi model dworca z czasów podziału.

Trudna przemiana

Zjednoczenie Niemiec i samego Berlina w latach 90. ubiegłego wieku nie przyniosło Friedrichstraße radykalnej zmiany. Owszem, zburzono kilka enerdowskich super-inwestycji (niektóre jeszcze w stanie surowym), otworzono nowe biurowce, galerie handlowe i salony wystawowe, ale trudno mówić o sukcesie porównywalnym do lat międzywojennych. Nawet Checkpoint Charlie, funkcjonujący jako turystyczny magnes, nie u wszystkich wywołuje dobre wrażenie. Niektórzy chcieliby więcej powagi dla tego miejsca i historii, bardziej widocznej w przestrzeni publicznej. Inni natomiast chcą ożywiać wszystko i wszystkich, tworząc w efekcie mieszankę „kiczu dla amerykańskich turystów”.

Czy projekt, nakłaniający do spacerowania po wyłączonym z ruchu kołowego odcinku ulicy, się sprawdzi, będzie można ocenić na początku 2021 roku. Jestem ciekawa dalszych inicjatyw, bo jak na razie spacerowanie dla spacerowania nie wydaje mi się szczególnie pociągające. „Widzi się tylko, to co się wie” – powiedział raz Goethe, dlatego w kolejnych wpisach związanych z Friedrichstraße przybliżę kilka ciekawych miejsc i historii. Takich, których trudno podczas zwykłego spaceru odkryć samemu.

Co można zobaczyć przy Friedrichstraße?

Od północy zmierzając w kierunku południa nie znajdziemy może wielu zabytków, ale nie znaczy to, że nie ma co tu robić. Oto spis najciekawszych i najważniejszych obiektów, na które warto zwrócić uwagę. Konsekwentnie będę je opisywać na stronie. Kursywą wyróżnione są miejsca znajdujące się w odległości 50-100 metrów od ulicy.

• Friedrichstadt-Palast, teatr rewiowy
• dawny Dom Sztuki Tacheles 
• Boros Foundation, zachowany bunkier z czasów wojny
• Berliner Ensemble, teatr

• Weidendammer Brücke, most

• Tränenpalast, wystawa o życiu codziennym w NRD

• Admiralspalast, teatr
• dworzec kolejowy Friedrichstraße
• pomnik „Pociągi do życia, pociągi do śmierci 1938-1939”
• gmach Międzynarodowego Centrum Handlu w Berlinie
• KulturKaufhaus Dussmann
• Dom Szwajcarii (Haus der Schweiz)
• skrzyżowanie z Aleją pod Lipami
• stacja metra Unter den Linden/Friedriechstraße
• DRIVE. Volkswagen Group Forum
• The Westin Grand Berlin, hotel
• Galeria Lafayette
• Quartier 206, dom towarowy
• Quartier 205, dom towarowy
• rzeźba Houseball
• BlackBox Kalter Krieg, wystawa o Zimnej Wojnie
• Panorama Asisi, Berliński Mur
• Muzeum Trabanta
• Checkpoint Charlie
• Muzeum Muru
• gmach Federalnej Urzędu Pracy
• Ścieżka Wizjonerów
• Mehringplatz

Dworzec kolejowy Friedrichstrasse. W ciągłym ruchu

Codziennie przecinają się tu drogi tysięcy pasażerów, zmierzających do pracy, do domu czy na spotkania ze znajomymi. Pośród nich są liczni turyści, dla których centralnie położony dworzec jest zazwyczaj punktem wyjścia na ruchliwą Friedrichstraße i Aleję pod Lipami. W godzinach szczytu panuje tu wyjątkowo wzmożony ruch, gdy setki podróżnych w pośpiechu próbują przesiąść się z kolejki miejskiej na metro, pociąg regionalny czy pobliski tramwaj. Korytarze, przejścia, wyjścia z podziemi, perony – dzisiaj można poruszać się po nich bez żadnych ograniczeń. Nie zawsze tak było.

Nieco z historii

Dworzec Friedrichstraße otworzono w 1882 roku, jako stację nowej linii kolejowej, przecinającej miasto ze wschodu na zachód (Stadtbahn). Zaprojektowany przez Johannesa Vollmera (1845-1920) budynek z dwoma peronami, wkrótce okazał się za mały. Na początku XX wieku rozpoczęto jego gruntowną przebudowę, dodając od północnej strony kolejny peron z dwoma torami. Widoczne dzisiaj, podzielone na dwie części zadaszenie hali ze szklanymi ścianami to efekt tej przebudowy. W tym samym czasie dworzec połączono systemem przejść ze stacją nowej linii metra (1923), a w latach 30. ubiegłego wieku z peronami podziemnej kolejki miejskiej.

Dworzec podzielony

Czekając na kolejkę miejską na górnym poziomie trudno sobie wyobrazić, że kiedyś peron ten był oddzielony od dwóch pozostałych wielkimi, metalowymi płytami. Miały one udaremnić próby nawiązywania kontaktu pomiędzy podróżnymi przybywającymi z Berlina Zachodniego, a pasażerami kolejki miejskiej udającymi się we wschodnim kierunku. Pośrodku stacji kolejowej wzniesiono taki sam mur, jak na granicy.

Postępujący etapami po wojnie faktyczny podział miasta i jego komunikacji znalazł również odzwierciedlenie na dworcu Friedrichstraße. Środkowy peron, służący wcześniej pociągom dalekobieżnym, został przystosowany do wymogów kolejki miejskiej (S-Bahn). Kiedy z początkiem lat 50. ubiegłego wieku władze wschodnich Niemiec przystąpiły do zabezpieczenia swoich granic, Berlin stał się dla wielu jedyną furtką, by przekroczyć granicę i wyjechać na zachód. Można to było uczynić, między innymi, przez dworzec Friedrichstraße korzystając z kolejki miejskiej.

Odrębne perony

W sierpniu 1961 roku, wraz z zamknięciem granicy, linia ta została przerwana, a dworzec podzielono na odrębne części. Północny peron służył jako stacja końcowa dla kolejki miejskiej ze wschodniego Berlina.

Na środkowym, swój bieg kończyły pociągi z Berlina Zachodniego. Pasażerowie, przybywający z zachodniej części miasta, po przejściu kontroli i spełnieniu innych wymogów (między innymi przymusowej wymiany waluty) mogli opuścić dworzec. Bez kontroli dozwolone było przejście na stację podziemnej kolejki lub metra. Dla berlińczyków ze wschodu były one niedostępne, a wejścia z ulicy zamurowane.

Wreszcie południowy peron, jedyny przejezdny w obu kierunkach służył pociągom dalekobieżnym. Ten skomplikowany układ można dzisiaj obejrzeć na wystawie w pobliskiej hali. Służyła ona do odpraw i granicznej kontroli. Odprowadzający swoich krewnych berlińczycy ze wschodu musieli się tutaj z nimi pożegnać, stąd nazwa hali „Pałac Łez” (Tränenpalast). Wystawa jest bezpłatna i ma mnóstwo ciekawych informacji dotyczących życia codziennego w podzielonym mieście, jak i podzielonego dworca.

Dworzec obecnie

Po upadku muru bardzo szybko przystąpiono do przebudowy dworca. Jeszcze przed zjednoczeniem Niemiec można było kolejką miejską przejechać bez przeszkód do zachodniej części miasta. W latach 1995-1999 perony, hala dworca i podziemne tunele przeszły gruntowny remont. Usunięto wszystkie obiekty z czasów enerdowskich, jak i ścianę pomiędzy peronami.

Co można zobaczyć na dworcu i wokół

Przede wszystkim polecam wspomnianą wystawę w dawnej hali odpraw („Pałac Łez”), bo jest ona nierozerwalnie związana z historią dworca.

Po drugiej stronie hali dworcowej znajduje się pomnik, autorstwa urodzonego w Gdańsku Franka Meislera (1925-2018), „Pociągi do życia –  pociągi do śmierci: 1938-1939”. Przedstawia on dwie grupy żydowskich dzieci. Z jednej strony są te, które zostały uratowane dzięki wysłaniu ich do rodzin zastępczych w Londynie, a z drugiej, te które transportowano pociągami do obozów koncentracyjnych. Podobny pomnik stoi w Gdańsku, a kolejne wersje znajdują się w Londynie i Rotterdamie. (Więcej o tym pomniku już wkrótce w ramach TEMATU MIESIĄCA WRZESIEŃ 2020)

Foto-spot

Jeśli ktoś ma chwilę na samym dworcu i znajduje się na górnym poziomie, to z peronu 1-2 może zrobić kilka ciekawych zdjęć. Od razu widać, że ten peron służył niegdyś pociągom dalekobieżnym, gdyż jego długość jest nieproporcjonalnie większa do pozostałych. Dlatego warto wyjść poza zadaszenie hali, by stojąc po wschodniej części peronu mieć fajny widok na ulicę Friedrichstraße. Wprawne oko dojrzy nawet zdjęcie żołnierza z Checkpoint Charlie. Widok polecany również wieczorem i w okresie adwentowym (światełka).

W tym miejscu znajduje się również kolumna z kilkoma historycznymi zdjęciami. Warto na nią zerknąć, gdyż jest to taka historia dworca w pigułce.

Po drugiej stronie peronu (idźcie do samego końca, dalej za strefę dla palących) będzie super widok na rzekę Szprewę i gmach Reichstagu z kopułą. Nic, tylko fotografować. Uważajcie oczywiście na pociągi i zachowajcie odpowiedni odstęp od brzegu peronu. I pamiętajcie, że nie można wychodzić poza kratki na końcu peronu.

Polowanie na niedźwiedzia

W hali dworcowej na półpiętrze (jest taki poziom wchodząc/schodząc z peronu 5-6 S-Bahn) zobaczycie jedną z figur Buddy Bears. To dla tych, którzy kolekcjonują selfie z berlińskimi niedźwiedziami. Szukajcie zaraz koło sex-shopu.

Zakupy w niedzielę?

Jak na wielu dworcach w Niemczech, hale często służą tymczasowym wystawom, więc i na Friedrichstraße się takie pojawiają. Jeśli będzie coś ciekawego, oczywiście dam znać na stronie FB Przewodnik Po Berlinie dla zwiedzających. Są one zawsze bezpłatne.

Jeśli potrzebujecie kupić coś w niedzielę, to na dworcu jest kilka sklepów czynnych w niedzielę. To przede wszystkim EDEKA (spożywczy), Rossmann (drogeria) czy Nanu-Nana (dekoracje, drobiazgi do domu, prezenty, upominki). Generalnie w niedzielę i sobotę wieczorem zrobicie zakupy na większych dworcach w Niemczech.

Aha… i jeśli miałam zostawić plecak czy torbę w szafce na dworcu, to w Berlinie wybierałam zawsze dworzec Friedrichstraße. Nie wiem czemu, ale tu zawsze było taniej niż na sąsiednich dworcach. Ostatni raz w 2019 roku, więc nie wiem, czy tak jest nadal.

Dworzec kolejowy Friedrichstraße

Georgenstraße 14/17, 10117 Berlin
Kolej: HBX, RE1, RE2, RE7, RB14, RB21, RB22
S-Bahn: S1, S2, S25, S26, S3, S5, S7, S9
U-Bahn: U6
Tramwaj: M1, 12
Autobus: 147

Źródła:
Stapp Wolfgang, Rund um den Bahnhof Friedrichstrasse, Kupfergrabenverlagsges, Berlin 2004

Pałac Łez na pożegnanie

Kiedy dzisiaj odprowadzamy kogoś na dworzec, zwykle towarzyszymy mu do samego pociągu, czekając na moment odjazdu. W podzielonym Berlinie w tym miejscu nie było to możliwe. Rodziny i przyjaciele musieli pożegnać swoich bliskich przed wzniesioną po północnej stronie dworca w 1962 roku halą odpraw. Nierzadko były to dla nich ciężkie chwile, którym towarzyszyły łzy, stąd określano między sobą budynek jako „pałac/świątynię łez” (Tränenpalast, Tränentempel).

Obywatele różnych kategorii

Dworzec Friedrichstraße był jedynym przejściem w Berlinie, z którego mogły korzystać wszystkie grupy obywateli, posegregowane na użytek wschodnioniemieckich funkcjonariuszy. Byli to obywatele RFN, obywatele Berlina Zachodniego, obcokrajowcy, dyplomaci i wreszcie obywatele NRD.

Wśród tych ostatnich sporą grupę stanowili emeryci. Tym, najłatwiej było otrzymać pozwolenie na stałe opuszczenie państwa, dla którego byli finansowym obciążeniem. Niestety przy kontroli i na samym dworcu nie szczędzono im szykan, psychicznych represji i długotrwałego przetrzymywania w niewiedzy. Dla ludzi w podeszłym wieku, zmęczonych, pozostawionych samym sobie, z bagażami, takie doświadczenie mogło wywołać doraźne kłopoty zdrowotne z atakiem serca włącznie. Od 1961 roku do 1990 na dworcu zmarło ponad 200 starszych osób.

Od klubu do miejsca pamięci

Wraz z upadkiem muru berlińskiego i zjednoczenia Niemiec zlikwidowano przejścia graniczne. W latach 90. ubiegłego wieku dworzec kolejowy przeszedł gruntowny remont i renowację fasad. Otwarto zamurowane przejścia do metra i podziemnej kolejki miejskiej, usunięto pozostałe ograniczenia.

Hala odpraw straciła swoje znaczenie. Przez pewien czas odbywały się tutaj dyskoteki, kabarety i funkcjonował klub. Dopiero w 2011 roku, na 50. rocznicę powstania muru berlińskiego (zamknięcia granic) otwarto wystawę tematycznie powiązaną z historią miejsca.

„GrenzErfahrungen. Alltag der deutschen Teilung” to obszerna ekspozycja, której część stanowi nawet dawne wyposażenie hali. Można zatem samemu przekonać się, jak nieprzyjemnie wąskie były podłużne kabiny kontrolne, jakimi materiałami pomocniczymi dysponowali funkcjonariusze przy stwierdzaniu podobieństwa osoby do zdjęcia w paszporcie. W budynku jest wystawiony model dworca i hali z zaznaczonym skomplikowanym systemem przejść oraz liczne świadectwa i przedmioty osób, które przekraczały granicę na Friedrichstraße.

„Pałac Łez” (Tränenpalast)

Tematyka: mur berliński, NRD, komunikacja
Adres: Reichstagufer 17, 10117 Berlin
Telefon: +49 30 467777911
Www: www.hdg.de
Godziny otwarcia: wt.-pt. 9.00-18.00, sb.-nd. 10.00-18.00
Bilety wstępu: bezpłatny
Audio-przewodnik po polsku: tak, bezpłatnie (na miejscu do wypożyczenia oraz dostęp online)

Informacje praktyczne

Ile czasu przeznaczyć na zwiedzanie? Do godziny.
Garderoba i bagaż: Plecaki i większe torby należy zostawić w szafkach. Garderoba jest bezpłatna.
Toalety: tak, bezpłatne
Gastronomia, sklepy: stoisko głównie z literaturą, pocztówkami i pamiątkami. Nie ma kawiarni czy restauracji. W pobliżu znajduje się ich wiele na dworcu kolejowym Friedrichstraße.
Fotografowanie: fotografowanie jest dozwolone bez lampy błyskowej, statywu oraz kijka selfie, tylko na użytek prywatny, przy wybranych obiektach nawet takie może być zabronione, przy wątpliwościach należy zapytać obsługę.

Dojazd

S-Bahn: S1, S2, S25, S26, S3, S5, S7, S9 (Friedrichstraße)
U-Bahn: U6 (Friedrichstraße)
Tramwaj: M1, 12 (S+U Friedrichstraße Bahnhof)
Autobus: 147 (S+U Friedrichstraße Bahnhof)

Zobacz położenie „Pałacu Łez” na mapie Google

To może cię również zainteresować

Oficjalna prezentacja muzeum na kanale You Tube (2:22)