Katedra Francuska na Gendarmenmarkt

Gendarmenmarkt uchodzi za najpiękniejszy plac w Berlinie. I jakkolwiek by to przewodnikowo nie zabrzmiało, jest w tym dużo prawdy. Osobiście nie prowadzę rankingu, bo uważam Lustgarten czy Bebelplatz (przy Operze Państwowej) za równie urzekające i gdy było mało czasu na zwiedzanie, to przez nie, a nie Gendarmenmarkt, prowadziłam Gości. Polecam jednak ująć zabytkowe ensemble na Gendarmenmarkt w swoich planach. Katedra Francuska (Französischer Dom), Katedra Niemiecka (Deutsches Dom), a pomiędzy nimi Dom Koncertowy (Schauspielhaus) stanowią wdzięczne tło do zdjęć. Nierzadko na placu muzykują artyści, a kilka razy w roku odbywają się tu festiwale i koncerty.

Czy to jest prawdziwa katedra?

Katedra Francuska, Katedra Niemiecka, Katedra Berlińska i Katedra Św. Jadwigi  –  nie za dużo tych katedr w jednym mieście? I to na dodatek niezbyt religijnym? Wg statystyk 63% ludności Berlina jest bezwyznaniowa, deklarując ateizm, agnostycyzm lub humanizm.

Cóż, z wymienionych powyższych tylko dwa kościoły rzeczywiście mają rangę siedziby biskupa (lub superintendenta). Katedra Francuska i Niemiecka to nazwy zwyczajowe. Zanim wyjaśnię, jak do tego doszło, trzeba poświęcić kilka słów na temat epoki i okoliczności, w których powstały.

Gendarmenmarkt za czasów Fryderyka II

Plac powstał w 1688 roku jako rynek dla nowego założenia miejskiego Friedrichstadt. Przez kolejne lata osiedlali się tutaj uchodźcy z Francji, prześladowani we własnym kraju z powodów religijnych (hugenoci). W wydanym w 1685 roku Edykcie Poczdamskim elektor brandenburski zagwarantował im wolność wyznania i liczne przywileje. Jego syn zezwolił na budowę kościoła dla gminy, który miał przypominać o zniszczonej protestanckiej świątyni protestanckiej w Charenton pod Paryżem. Na przeciwległym krańcu placu w zbliżonym czasie ukończono podobny kościół dla luteranów.

Za czasów „króla żołnierza”, Fryderyka Wilhelma I, przy placu swój garnizon miała słynna i niezwykle elitarna jednostka kirasjerów, zwana również z francuska Gens d’armes.  To właśnie ich stajnie kazał  w 1773 roku zburzyć Fryderyk II, by przebudować plac po swojemu. W ramach upiększania miasta, przy obu prostych kościołach miały powstać reprezentacyjne wieże z kopułami, a wokół jednolita, acz schludna trzypiętrowa zabudowa. Pośrodku znalazło się jeszcze miejsce dla niewielkiego francuskiego teatru komediowego.

Aussen Hui Inne Pfui

Czy możecie sobie wyobrazić, ile radości wzbudzał powyższy zwrot, wypowiedziany w oryginale przy grupie młodzieży? Nie ma on odpowiednika w języku polskim, w swobodnym tłumaczeniu można podać: na zewnątrz cud, wewnątrz brud (smród i głód). O co chodzi?

W 1740 roku na tron w Prusach wstąpił Fryderyk II. Jego aktywna polityka zagraniczna, głównie na obcych dworach i polach bitewnych, od początku szła na równi z szałem budowania, przebudowywania i upiększania miast we własnym kraju. Pałac Sanssouci i Nowy Pałac w Poczdamie, Opera Państwowa, Stara Biblioteka, dzisiejszy gmach Uniwersytetu Humboldta, przebudowa katedry w Berlinie to najbardziej znane przykłady. Równolegle zmianie ulegały place i ulice tak Berlina, jak i Poczdamu. Ale…

Często z braku środków i potrzeby dbano jedynie o piękne fasady, gdy wnętrza pozostawały zapuszczone i niefunkcjonalne. Zdarzało się, że izba miała jedynie kawałek okna na wysokości kolan, bo tak akurat pasowały otwory w nowej fasadzie. Grunt, by widok z ulicy cieszył królewskie oko. Do środka czy na podwórze nie musiał wchodzić.

Katedra Francuska

Wieżę przy francuskim kościele wzniesiono w latach 1780-1785. By budowa pod kierunkiem Carla von Gontarda, mogła ruszyć, należało najpierw usunąć przykościelny cmentarz. W zamian hugenoci otrzymali nowe grunty poza murami miasta, na których mogli chować swoich bliskich. Ten cmentarz istnieje do dzisiaj i jest objęty ochroną jako zabytek (I. Französische Friedhof, Chausseestraße 127). Dodatkowo uzyskali oni nieodpłatne prawa do wiecznego użytkowania pomieszczeń w wieży.

Zwyczajowo przyjęło się mówić o wieży na Gendarmenmarkt jako Dom (der Dom, niem. katedra), biorąc z francuskiego słowo „dôme”, które jednak nie oznacza siedziby biskupa, a po prostu kopułę.  Tak powstały określenia na Francuską i Niemiecką Katedrę, używane do dzisiaj.

Z powodu rys, jakie pojawiły się przy budowie, Fryderyk II odsunął Gontarda od prac i powołał na jego miejsce Georga Christiana Ungera. Jak wspomniałam była to budowla zupełnie świecka, a w wieży nie zawisł żaden dzwon. Wewnątrz znajdowało się mieszkanie kustosza oraz francuska szkoła z osobnymi klasami dla dziewcząt i chłopców.  Na zewnątrz za to, z pomocą rzeźb i reliefów, pozwolono sobie na bogatą prezentację religijnego programu gminy francuskiej.

Patrząc na katedrę

Warto się im przyjrzeć, bo za szkice do reliefów i większości rzeźb odpowiedzialny był najbardziej znany malarz i rysownik epoki, Daniel Chodowiecki (1726-1801). Urodzony w Gdańsku, od strony ojca pochodził z polskiej kupieckiej rodziny, zaś jego matką była urodzona w Szwajcarii hugenotka.

Dzisiejszy wygląd katedry to efekt renowacji i remontu, jaki przeprowadzono w latach 2004-2006. Wcześniej wnętrze wieży przebudowano w latach 30. ubiegłego wieku. Zniszczenia wojenne górnej części były znaczne, a parter z tzw. Salą Ermana zachował się niemal bez zniszczeń dzięki wbudowanemu wówczas betonowemu sufitowi w rotundzie. Po wojnie, aż do lat 80. XX wieku służył gminie jako miejsce odprawiania nabożeństw.

750. lat Berlina

Do odbudowy wieży przystąpiono z okazji zbliżającego się jubileuszu miasta. W 1987 roku Berlin obchodził swoje 750. lecie i w sierpniu tegoż roku udostępniono zwiedzającym po raz pierwszy w historii galerię wokół kopuły. Mało tego, na czwartym poziomie przez dłuższy czas funkcjonowała niewielka winiarnia (zlikwidowana w 1998 roku).

Carillon, zainstalowany w wieży, był odpowiedzią wschodniego Berlina na podobny instrument w parku Tiergarten. Rywalizacja obu części miast (inicjowana głównie ze wschodniej strony) była stałym elementem przygotowań do jubileuszu. W tym przypadku wygrał „zachód”. Ze swoimi 68 dzwonami, w chwili wzniesienia był największym w Europie. Obecnie, jeśli interesujecie się tymi instrumentami, to po największy trzeba pojechać do Halle w Saksonii-Anhalt (Roter Turm, 76).

Punkt widokowy

Przyznam się, że przez wiele lat skrzętnie udawało mi się omijać ten punkt widokowy. Wiedziałam, że jest i że jest stosunkowo tani (EDIT 2023, po remoncie muzeum już nie jest taki tani) , a perspektywa na pewno ciekawa, bo w pobliżu nie było innej alternatywy. Zamierzyłam się raz, by wejść w czasie, kiedy na Gendarmenmarkt rozłożony jest jarmark świąteczny, ale to mi się nie udało i już nie pamiętam dlaczego. Dopiero w 2017 roku w okolicy Wielkanocy ostatecznie wdrapałam się na górę. Niedługo potem punkt widokowy i Muzeum Hugenotów zostały zamknięte z powodu renowacji na kilka lat.

Po schodach

Wejście do wnętrza wieży znajduje się od strony placu. Na dole zobaczymy dwa reliefy przedstawiające przyjęcie hugenotów w Brandenburgii. Po wykupieniu biletu możemy zacząć wspinać się na górę. Do pokonania jest  265 szerokich i niezbyt stromych schodów.

Po drodze są okna, ale nie warto sobie nimi zawracać głowy. Warto za to, od czasu do czasu, spoglądać w górę lub w dół. Ponad naszymi głowami ujrzymy carillon z 1987 roku.

Gdy już dotrzemy na górę, można z bliska przyjrzeć się kilkudziesięciu dzwonom, wykonanym przez rodzinę ludwisarzy z Apolda, miasta słynącego z produkcji dzwonów.

Co na zewnątrz?

By zobaczyć panoramę miasta, wychodzi się na zewnątrz kopuły. Balustrada jest masywna i stosunkowo wysoka. W kilku miejscach są drewniane ławki-podesty. Widok jest pełny, 360°. Ale by zrobić dobre zdjęcia trzeba wejść na te podesty lub kierować obiektyw między kolumny balustrady i oczka zabezpieczającej siatki.

Jeśli pokonamy te ograniczenia to ukaże się nam piękny widok na Gendarmenmarkt w dole, oraz przeciwległą Katedrę Niemiecką. Widać również zabudowę wschodniego Berlina i charakterystyczne punkty w oddali, takie jak kopuła gmachu Reichstagu, zabudowa Placu Poczdamskiego, czy skyline części zachodniej miasta.

Katedra Francuska (Französischer Dom)

Tematyka: punkt widokowy, religia, architektura
Adres: Gendarmenmarkt 5, 10117 Berlin
Telefon: +49 30 20306354
Www: www.franzoesischer-dom.de
Godziny otwarcia: wt.-nd. 11.30-16.30 (XI-I), 10.00-18.00 (IV-V), inne miesiące wkrótce
Bilety wstępu: 6,5€ (4,5€)

Toalety: przed katedrą na placu znajduje się bezpłatna toaleta
Czas zwiedzania: około 30-40 minut

Dojazd

U-Bahn: U2 (Stadtmitte)
Bus: 147 (U Französische Straße), 200, 265 (U Stadtmitte)

Zobacz położenie Katedry Francuskiej na mapie Google

Pałac Charlottenburg – żarliwa, ale krótka miłość Fryderyka II

Fryderyk II (1712-1786), choć nigdy nie poznał swojej babki, królowej Zofii Charlotty (1668-1705) zawsze wyrażał się o niej z szacunkiem i respektem. Poprzez zamiłowanie do muzyki, filozofii i sztuk pięknych była mu bliską duchowo osobą. Zaraz po koronacji w 1740 roku polecił rozbudowę jej pałacu o wschodnie skrzydło, w którym planował swoją letnią rezydencję.

Jeszcze w trakcie prac wykończeniowych Fryderyk porzucił jednak Charlottenburg na rzecz pałaców w Poczdamie (miejskiego na zimę i letniej rezydencji Sanssouci). Za Berlinem nigdy nie przepadał (Charlottenburg do 1920 roku był osobnym miastem). Okazała rezydencja służyła odtąd tylko uroczystościom rodzinnym.

Podczas wojny siedmioletniej (1754-1763) została splądrowana przez wojska austriackie i rosyjskie. Rozkradziono obrazy i potłuczono rzeźby, demolując wnętrza. Część z wyposażenia znaleziono porzucone w ogrodzie, a część ocalała tylko dzięki swoim wielkim rozmiarom. Wiele obrazow i drogocennych draperii zostało jednak pociętych szablami dla rozrywki. Po zawarciu pokoju, komnaty odnowiono, a utracone obrazy zastąpiono przypadkowymi, by zakryć puste przestrzenie. Mimo, że styl rokoko był już przestarzały, Fryderyk pozostał mu wierny do końca życia.

Miłosne gniazdko

Większe zainteresowanie Nowym Skrzydłem jako rezydencją wykazał następca Fryderyka II, jego bratanek Fryderyk Wilhelm II (1744-1797). Już w 1788 roku rozpoczęła się zmiana dekoracji. W kwaterach na parterze dominowały odtąd nowe klasycystyczne akcenty, greckie, rzymskie i etruskie. Przy tych pracach, jak i urządzaniu kwater zimowych na piętrze aktywnie uczestniczyła długoletnia metresa władcy, Wilhelmina von Encke. Wystrój pokojów imitował pawilony w ogrodzie, sufity przypominały płachty namiotów. Do tego mnóstwo wzorów w drobne kwiaty z małymi ptaszkami na gałęziach, które dzisiaj może nieco odstręczać i przytłaczać. Fryderyk Wilhelm II nie miał zbyt dużo czasu, by cieszyć się nowymi komnatami. Po jego śmierci do pałacu wprowadziła się nowy król Fryderyk Wilhelm III i jego małżonka Luiza (1776-1810).

Pałac Charlottenburg i bezwstydny Napoleon

Najbardziej widoczną zmianą w dekoracjach stylu z tego okresu jest komnata sypialna królowej Luizy, którą zaprojektował Karol Fryderyk Schinkel, najwybitniejszy architekt pruski pierwszej połowy XIX w. Prawdopodobnie, nowy wystrój i renowację przeprowadzaono na życzenie królowej. Pałac Charlottenburg w 1806 roku był oblegany przez francuskie wojska, a sam Napoleon rozgościł się w starej sypialni królowej. Ten fakt jak i nieposkromiona ciekawość Francuza grzebiącego w prywatnych rzeczach i korespondencji królowej nie przysporzył mu popularności na pruskiej ziemii. Romantyczny wystrój komnaty można bez trudu dzisiaj rozpoznać i wyróżnić wśród innych pałacowych pomieszczeń.

Muzeum, wojna i Margarethe

W kolejnych latach Nowe Skrzydło było wykorzystywane sporadycznie, nie mając stałych lokatorów. Po pierwszej wojnie światowej urządzono tu pałacowe muzeum, ale pozostało ono w cieniu berlińskiego pałacu miejskiego i poczdamskich rezydencji. Nie przeprowadzano też większych renowacji, czy odtworzenia oryginalnego wyposażenia.

W czasie drugiej wojny światowej, szczególnie podczas bombardowania w listopadzie 1943 roku, Nowe Skrzydło zostało zniszczone. Ostały się tylko ściany bez dachu, wnętrza wypalił ogień. W kilku pomieszczeniach, ulokowanych bliżej centralnej części pałacu, zachowały się fragmenty wewnętrznych dekoracji ścian.

Pierwsze prace zabezpieczające udało się przeprowadzić już w 1946 roku dzięki pomocy rządu brytyjskiego (zasiadający na tronie brytyjskim i Hohenzollernowie mają wspólnych przodków) i niezłomności powojennej dyrektor Margarethe Kühn. Odbudowa potrwała do 1962 roku. Wyposażanie i przywracanie blasku pałacowym komnatom znacznie dłużej. Po ostatniej renowacji w latach 2013/2014 pałac został ponownie udostępniony odwiedzającym.

Pałac Charlottenburg. Nowe Skrzydło (Schloss Charlottenburg – Neuer Flügel)

Tematyka: Hohenzollern, architektura
Adres: Spandauer Damm 10-22, 14059 Berlin
Telefon: +49 30 320910
Www: www.spsg.de
Godziny otwarcia: wt.-nd. 10.00-16.30 (IV-X), 10.00-17.30 (XI-III)
Wstęp: 12€ (8€)
Audio-guidy: niem., ang., fr., wł., hisz. (brak po polsku)

Na co koniecznie trzeba zwrócić uwagę

• Złota Galeria (Goldene Galerie) – największa i najbardziej reprezentacyjna sala w pałacu. Nigdzie indziej, w Berlinie czy Poczdamie, nie zobaczymy w takich rozmiarach przykładu fryderycjańskiego rokoko (nie szkodzi, że to tylko kopia). 42-metrowa sala ze ścianami wyłożonymi zielonym marmurem stiukowym i filigranowymi pozłacanymi ornamentami przywodzi na myśli fantazyjny ogród marzeń
• Biała Sala (Weißer Saal) – właściwie sala ta, pełniąca funkcję jadalni, była wyłożona różowawym marmurem ale ten wyblakł jeszcze w XIX wieku. Pozłacane motywy – alegorie czterech pór roku – ponad drzwiami zapowiadają bogaty wystrój Złotej Galerii, do której ta sala pozostaje architektonicznie i wizualnie uporządkowana
• Kolekcja obrazów Jean-Antoine Watteau – w pałacu Charlottenburg (i Nowym Pałacu w Poczdamie) znajduje się największa kolekcja tego francuskiego artysty (1684-1721), między innymi tzw. berlińska wersja „Odjazdu na Cyterę”, „Pasterze”, „Szyld sklepu Gersainta”

Ile czasu przeznaczyć na zwiedzanie? 1-2 godziny

Garderoba i bagaż: przy kasach znajduje się bezpłatna garderoba, gdzie trzeba zostawić większe torby i plecaki. Przed wejściem, niczym na lotnisku znajduje się metalowa ramka, gdzie można sprawdzić czy nasza torebka się tam mieści (nie jest duża). Zimą pracownicy uprzedzają, że w pałacu jest zimno (po renowacji obniżono temperaturę do 15 stopni) i można wejść na sale w wierzchnim odzieniu.

Toalety: obok stanowiska do odbioru audio-przewodników znajduje się bezpłatna toaleta, w praktyce nie trzeba mieć biletu, aby z niej skorzystać.

Gastronomia, sklepy: przy kasie znajduje się sklep z pamiątkami i literaturą.

Fotografowanie: w pałacu można fotografować bez lampy błyskowej i statywu. Tylko na użytek prywatny, bez praw do publikacji zdjęć. Opłata za fotografowanie wynosi 3€ (ważna cały dzień, również w innych obiektach SPSG).

Wstęp ulgowy i bezpłatny: ulgowy wstęp przysługuje uczniom i studentom za okazaniem ważnej legitymacji.

Święta kościelne i państwowe: godziny otwarcia w święta wielkanocne, Boże Narodzenie, Nowy Rok i inne podane są na oficjalnej stronie SPSG.

Bilety kombi, karty muzealne itd. czyli jak uczynić zwiedzanie trochę tańszym? W ofercie jest bilet jednodniowy „charlottenburg+”, który uprawnia do wejścia do pięciu obiektów na terenie parku Charlottenburg: Starego Pałacu, Nowego Skrzydła, Belwederu, Nowego Pawilonu i Mauzoleum. Koszt: 17€ (9€). Jest to duża oszczędność w przypadku pojedynczo zakupywanych biletów. Posiadacze karty Berlin WelcomeCard uzyskają dodatkowe 25% zniżki, co już w ogóle jest szaleństwem. Są również bardzo opłacalne bilety rodzinne (2 dorosłych + do 4 dzieci) za 25€.

Dojazd

Bus: M45 (Luisenplatz/Schloss Charlottenburg), 309 (Schloss Charlottenburg)
Wskazówka: autobus M45 rusza spod Dworca Zoologischer Garten, a na 309 można przesiąść się na stacji metra U2 Sophie-Charlotte-Platz.

Zobacz położenie Pałacu Charlottenburg na mapie Google

Reportaż TV.Berlin z Nowego Skrzydła Pałacu Charlottenburg i wywiad z kasztelanem pałacu, Rudolfem Scharmann

Źródła:
Elke Kimmel, Ronald Oesterreich, Charlottenburg im Wandel der Geschichte, berlin edition, Berlin 2005
Rudolf G. Scharmann, Schloss Charlottenburg Königliches Preußen in Berlin, Prestel, Berlin 2006
Rudolf G. Scharmann, Schloss Charlottenburg, Stiftung Preussische Schlösser und Gärten Berlin-Brandenburg, Potsdam 2006