Rozwój Berlina. Wymóg czasów

W chwili objęcia rządów przez Fryderyka Wielkiego (1620-♛1640-1688), zwanego później Wielkim Elektorem, bliźniacze miasto Berlin-Cölln nie wzbudzało szczególnego zachwytu, jeśli porównać je do innych rezydencji Europy.

Wyniszczonym przez liczne przemarsze wojsk podczas Wojny Trzydziestoletniej i zdziesiątkowanym przez zarazy miastem zarządzał jedynie książęcy namiestnik, margrabia Ernest. Fryderyk Wilhelm przebywał wówczas głównie u krewnych w Niederlandach. Gdy w 1643 roku zawarto zawieszenie broni ze Szwedami, młody władca mógł powrócić do swojej berlińskiej rezydencji.

W tym czasie liczba mieszkańców bliźniaczych miast spadła z 12 do 8 tysięcy, a z 1 200 domów ocalało 350. Całość znajdowała się w opłakanym stanie. Handel i rzemiosło praktycznie zanikły. Jedynie dzięki uprawie roli poza murami miasta można było wyżywić mieszkańców. Zamek był bardzo zaniedbany i wymagał wielu napraw. Margrabia Ernest, podczas nieobecności elektora, pisał wiele rozpaczliwych listów, donosząc o złym stanie dworu, z którego nawet służba uciekała w poszukiwaniu jedzenia.

Pierwsze działania w mieście

Po przybyciu władcy na dwór, pierwsze rozkazy dotyczyły niezbędnych napraw na zamku i wprowadzenia wacht, by przywrócić miastu nieco porządku. Konieczność posiadania własnej, choćby niewielkiej armii stała się nagląca. Miała ona stanowić niezbędne zabezpieczenie interesów Brandenburgii-Prus na zbliżających się rokowaniach pokojowych. Wkrótce, po zebraniu pieniędzy z bogatszych regionów, Fryderyk Wilhelm dysponował już kilkoma tysiącami ludźmi.

Niebagatelne znaczenie dla dalszych poczynań elektora miały jego związki z Niderlandami. Podczas swojego pierwszego pobytu, jeszcze w latach młodości, młody książę mógł zapoznać się z osiągnięciami Holendrów w zakresie budownictwa, rozwiązań melioracyjnych, ogrodnictwa czy architektury miast. W 1646 roku jego małżonką została Luiza Henrietta (1627-1667), córka namiestnika Holandii.

Zanim młoda księżna przybyła w 1650 roku do Berlina, Fryderyk Wilhelm wydał szereg poleceń dotyczących upiększenia zamku i jego otoczenia. Zamkowy ogród, Lustgarten, został przekształcony wg wzorów holenderskich. Również późniejsza Aleja Pod Lipami na rozkaz elektora została obsadzona drzewami i odtąd miała stanowić reprezentacyjny trakt w kierunku terenów łowieckich zwanych Zwierzyńcem (Tiergarten).

Ziemniaki, fortyfikacje i kanał

Księżnej Luizie Orańskiej przypisuje się wprowadzenie ziemniaków i szparagów w Brandenburgii. Podobno po raz pierwszy posadzono je w ogrodzie warzywnym przy berlińskim zamku (wspomniany Lustgarten). W swojej rezydencji w Oranienburgu niestrudzona księżna zleciła prowadzenie wzorcowego gospodarstwa i mleczarni. To one w dużej mierze zaopatrywały berliński dwór.

Obok planów, by brandenburską rezydencję przekształcić w miasto-ogród i tym samym zachęcić szlachetnie urodzonych do wznoszenia swoich rezydencji, Fryderyk Wilhelm zlecił również budowę potężnych fortyfikacji. Miały one chronić trzy miasta (Berlin, Cölln i nowo założony Friedrichswerder) przed bezkarnymi przemarszami obcych wojsk. Pamięć o doświadczeniach Wojny Trzydziestoletniej była wśród poddanych elektora wciąż żywa.

Zadania tego podjął się pochodzący z Austrii, a wychowany w Holandii, inżynier Johann Gregor Memhardt (1607-1678). Budowa rozpoczęła się w 1658 roku i zakończyła w 1683, prowadzona już przez następcę Memhardta, Johanna Arnolda Nehringa. W połowie XVIII wieku część fortyfikacji została rozebrana z polecenia króla pruskiego Fryderyka II. Reszta stopniowo znikała pod nowo tworzonymi placami, ulicami i torami kolejowymi w XIX wieku.

Memhardt wzniósł również pierwszy budynek przy dzisiejszej Alei po Lipami (Unter den Linden), który stał się jego domem. W 1669 roku został burmistrzem nowo powstałego miasta Friedrichswerder, zamieszkałego głównie przez przybyszów z Holandii.

Ogromne znaczenie dla rozwoju miasta nad Szprewą miało też zlecenie budowy kanału łączącego Odrę z Łabą. Powstał on w latach 1662-1668. Utworzone drogi wodne z Wrocławia do Hamburga i ze Szczecina do Magdeburga przyczyniły się do rozwoju handlu i uczyniły Berlin jednym z ważniejszych portów śródlądowych.

Refugees Welcome. Rozwój Berlina

Jednakże do niebywałego w swoim tempie rozwoju Berlina, jak i całej Brandenburgii, przyczynili się emigranci i uchodźcy. Wykorzystując prześladowania na tle religijnym w innych krajach, Fryderyk Wilhelm zachęcał do osiedlania się nad Szprewą i Hawelą. Jego działania kierowały się rachunkiem ekonomicznym. Z ubogiej i niewykształconej ludności słabo zaludnionej Brandenburgii nie sposób było ściągnąć większych podatków, a koszty rozbudowy armii i garnizonów stale rosły. Poszukiwana była fachowa wiedza i kapitał, by chociaż w małym stopniu dorównać innym miastom Rzeszy.

Holendrzy

Wspomniani już Holendrzy przywieźli ze sobą wiedzę o uprawie ziemi, osuszaniu bagien, ogrodnictwie, budowie mostów i kanałów. Poza Friedrischswerder osiedlali się oni również w Oranienburgu, Moabicie i Zehlendorf. Uprawiane przez nich warzywa i owoce wzbudzały początkowo nieufność rodzimych mieszkańców. Mając silne wsparcie pary książęcej zamieniali oni nieużytki i bagna w kwitnące ogrody i parki. Berlin stał się miastem, gdzie najtaniej można było nabyć płody rolne, a te ceniono w całej Rzeszy. Holendrom Brandenburgia zawdzięcza też pierwszą fabrykę fajansu, założoną w 1678 roku w Poczdamie. Niedługo potem przeniesiono ją do Berlina.

Francuzi

W 1685 roku Fryderyk Wilhelm wydał tzw. Edykt Poczdamski. Był to dokument zapraszający uchodźców z Francji (hugenotów), pragnących schronić się przed prześladowaniami na tle religijnym we własnym kraju. Dominowali wśród nich wysoko wykwalifikowani rzemieślnicy, kupcy i przedsiębiorcy. Szacuje się, że ich liczba do 1688 roku wyniosła 8-10 tys. Ich wiedza, kapitał i doświadczenie już wkrótce zaowocowały powstaniem licznych manufaktur, sklepów i warsztatów.

Dochodziło nawet do takich sytuacji, że proponując dogodne warunki pobytu, ściągano z innych krajów „inwestorów”. Budowali oni i wyposażali manufaktury, przeznaczone specjalnie dla wielu setek wąsko wykwalifikowanych robotników z Francji. Tak też powstały fabryka jedwabiu, manufaktura gobelinów, plantacja morwy, hodowla jedwabników, fabryka złotych i srebrnych taśm, olejarnia, fabryka papieru oraz liczne wytwórnie świec i garbarnie. Francuzi ożywili handel i produkcję towarów luksusowych. Po śmierci Wielkiego Elektora powstawały dalsze zakłady, manufaktury mydeł, koronek, kapeluszy, rękawiczek, tapet itp.

Poza manufakturami nie można tu zapominać o nowościach na rynku gastronomicznym Berlina. Odtąd mieszkańcy mogli spożywać francuskie pieczywo, w tym nieznane bagietki i croisannty oraz wyroby cukiernicze. Panie dzięki licznym straganom i kantorom, a także pracowniom mody, mogły nabywać koronki, gorsety, bieliznę, przeróżne dodatki do garderoby czy perfumy. Wiele z tego asortymentu nie było tu wcześniej niedostępne.

Dla wzrastającej liczby ludności założono w 1674 roku kolejne miasto – Dorotheenstadt – od imienia drugiej żony elektora. Usytuowano je na zachód od obwarowań miejskich, natomiast główną oś tego założenia stanowiła wyznaczona wcześniej Aleja Pod Lipami.

Żydzi

Gdy w latach 1670-1671 cesarz Leopold I wydał rozkazy o wypędzeniu Żydów z Wiednia i Dolnej Austrii, Fryderyk Wilhelm nie zastanawiając się długo rozpoczął pertraktacje z gminą żydowską. Chciał bowiem sprowadzić kilkadziesiąt najzamożniejszych rodzin nad Szprewę. Zaoferował im między innymi swobodny handel i uprawianie rzemiosła, odprawianie prywatnych nabożeństw, byle tylko skłonić do osiedlenia się w Berlinie. Wiedeńscy Żydzi z rezerwą podeszli do oferty elektora, jak i propozycji przeprowadzki w nieznane i mało cywilizowane rejony. Ostatecznie, negocjując dla siebie odpowiednie gwarancje, kilkanaście rodzin zdecydowało się zamieszkać w Berlinie.

Mieszkańcy przyszłej gminy żydowskiej, zwani „Wiedeńczykami” już samym przybyciem wzbudzili wielką ciekawość, ale też i obawy. Ich sprzęty domowe, żyrandole, meble, dywany były podobno okazalsze, niż te na książęcym zamku. Początkowa nieufność stopniowo zanikła, gdy ci zaczęli nabywać grunty, płacić podatki i ogólnie przyczyniać się do rozwoju handlu, a co za tym idzie wzrostu zamożności lokalnej społeczności.

Podsumowując

Wiele przedsięwzięć Fryderyka Wilhelma hamowane było przez brak fachowców lub kapitału. Tak było z produkcją sukna, kopalniami ołowiu i srebra, rafinerią cukru czy manufakturami tytoniowymi. Dopiero przybycie hugenotów poprawiło nieco sytuację. Wspomnieć jednak trzeba, że Berlin pozostał wyjątkiem, jeśli chodzi o poprawę warunków życia ludności, czy wzrost zamożności. Pozostałe miasta Brandenburgii-Prus nękane były wysokimi podatkami, a księciu nie zależało na ich rozwoju, gdyż bogaty stan mieszczański stwarzał zagrożenie dla jego władzy.

Pod koniec życia elektora miasta Berlin, Cölln, Friedrichswerder i Dorotheenstadt przedstawiały już zgoła odmienny widok, niż ten z końca Wojny Trzydziestoletniej. Schludne ulice, zadbane zieleńce, porządne mieszczańskie domy, nawet oświetlenie uliczne świadczyły o zaangażowaniu władcy w rozwój i upiększanie swojej siedziby. Zmienić się jeszcze musiała mentalność prostych ludzi zamieszkałych przy tych schludnych ulicach. Legendarne jest rozporządzenie elektora o zakazie swobodnego wypuszczania świń na główne trakty, a zwłaszcza na wypielęgnowaną Aleję Pod Lipami, gdyż swoim ryciem uszkadzały one świeżo zasadzone drzewa.

W 1688 roku, w chwili śmierci Fryderyka Wilhelma, Berlin i przyległe gminy miejskie liczyły prawie 20 000 mieszkańców.

Kalendarium

1647/48 – wzdłuż szosy pomiędzy zamkiem miejskim, a książęcym terenem łowieckim zostały posadzone lipy i inne drzewa, dając początek późniejszej reprezentacyjnej Alei Pod Lipami
1648 – pod koniec Wojny Trzydziestoletniej liczba mieszkańców Berlina/Cölln wynosi 6 000
1658-1683 – budowa umocnień fortyfikacyjnych z 13 bastionami. Pozostałości są dzisiaj do obejrzenia do terenie Muzeum Marchii Brandenburskiej
1671 – zostaje założona gmina żydowska. W 1700 roku składa się na nią 114 rodzin, czyli ponad 1000 osób
1685 – Fryderyk Wilhelm wydaje w Poczdamie tzw. Edykt Tolerancji (Edykt Poczdamski). Na jego podstawie wielu uchodźców, głównie z Francji, osiedliło się w Brandenburgii. Powstała nieco wcześniej gmina hugenocka liczy sobie 100 mieszkańców w 1672 roku. Do 1677 roku liczba uchodźców wzrosła do 700

Źródła:
Gedeon Romandon, Friedrich Wilhelm von Brandenburg, der Große Kurfürst im Harnisch und Kurmantel, zdjęcie w domenie publicznej
Barbara Szymczak, Fryderyk Wilhelm, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Warszawa 2006

Artykuł Rozwój Berlina pod panowaniem Fryderyka Wilhelma (1640-1688) pochodzi z serwisu Berlin - przewodnik po mieście ze znajomością rzeczy.

Fragment „Przewodnika po Berlinie” wydanego w 1913 roku, nakładem wydawnictwa „Warta”. Autor anonimowy, (przewodnik w języku polskim, pisownia i interpunkcja oryginalna). Tylko na Przewodnik-po-Berlinie.pl! Zapraszam do niecodziennej lektury.

Berlińska noc sylwestrowa ma tak odrębny charakter i tak specjalną fizjognomię, że trudno oprzeć się pokusie obejrzenia jej, choćby kosztem przespania całego pierwszego dnia Nowego Roku.

Już na progu domu uderzyć musi każdego dziwny nastrój na ulicy. Ludzie, wystrojeni odświętnie, przeciągają gromadkami ku dworcom kolejowym i stacjom tramwajowym. Od czasu do czasu głośny huk ręcznej bombki daje przedsmak tego, co się dzieje w środku miasta. Na środku ulicy pali się stos gazet zeszłorocznych, a około niego tańczy kilku chłopców, wyjąc niemiłosiernie i zanosząc się od śmiechu.

Na stacji podziemnej ścisk, o jakim nie śniło się filozofom. W wagonie zaczyna się Sylwester na dobre. Żarty i błazeństwa nie ustają ani na chwilę, a potęguje je okoliczność, że kierownikiem pociągu jest murzyn, młody, przystojny Otello, na którego niemki nie mogą patrzeć bez zawrotu. Poczciwe murzynisko, którego dziadek, a może i tata jeszcze na czworakach chodzili — jak przypuszcza jakiś podoficer od renadjerów — dumny jest ze swojego munduru i stanowiska, z góry patrzy na rozmiłowane niemki i z lekka gładzi kokieteryjną bródkę a la Prinz Heinrich.

Wreszcie krzyczy: „Friedrichstrasse!” — a za chwilę pociąg opróżnia się prawie doszczętnie.

„Frydrychówka”, to dzisiejszy cel wędrówki przynajmniej pół miljona mieszkańców Berlina. Przewalają się po niej fale niezliczonego tłumu już od godziny 10 wieczorem. Mało kto jest tylko biernym świadkiem widowiska; każdy prawie stara się przypomnieć o swem istnieniu przy pomocy trąbki lub świstawki, jeśli zaś nie zaopatrzył się w te akcesorja, to wyje lub ryczy, ile mu tylko sił starczy. W ten sposób zaczyna się zabawa sylwestrowa na ulicy.

Krzyk i wrzask nie ustaje ani na chwilę, jednakże można się jeszcze przynajmniej poruszać jako tako. Za chwilę już i to jest niemożliwe, gdyż na wąską ulicę Fryderykowską wpakowało się kilka tysięcy co najgrubszych policjantów, którzy wytworzyli taki ścisk, że w jednej minucie cały tłum musiał stanąć. Stanęli tedy ludzie i konie dorożkarskie, stanęły omnibusy i samochody, a policjanci zaczęli wrzeszczeć jak opętani. Widocznie była to jakaś komenda, której wszakże nikt nie rozumiał, a i nie chciał zrozumieć.

Na jedną sekundę zrobiło się nieco luźniej, gdy kilka osób zemdlało, skoczyłem tedy ku drzwiom najbliższej kawiarni. Niestety, bez biletu nie wpuszczają dziś nikogo. Po krótkich pertraktacjach i sięgnięciu do portmonetki przedostaję się wreszcie do środka i znajduję miejsce na kiwającym się zydlu przy nakrytym bilardzie. Tłok tu nie mniejszy, jak na ulicy. Wszyscy piją na umór. Pącz, piwo, szampan leją się na przemiany, w kącie rzępoli orkiestra cygańska, gwar rośnie i potęguje się z każdą chwilą. Jak przy budowie wieży Babel, słychać wszystkie języki świata, prym zaś wiodą polski i rosyjski. Zwłaszcza ten drugi.

Wreszcie wybija oczekiwana godzina. Światła gasną – ukazuje się jakaś tłusta transparentna alegorja Nowego Roku, ktoś wykrzykuje jakąś mowę, strzelają korki szampana, wrzask: „Prosit Neujahr!”, a potem już nic, tylko wycie straszliwe, niepojęte. Wyje publiczność, wyją kelnerzy, wyją chłopcy, roznoszący cygara, i wyje portier, stojący przy drzwiach z miną grobową. Najsilniejsze nerwy nie wytrzymają takiego ataku. Wysuwam się czemprędzej na ulicę, a za mną kilka jeszcze osób.

Z deszczu pod rynnę.

Opisu tego, co się działo na ulicy, nie podjąłby się ani Dante Alighieri, ani nawet Kornel Makuszyński! Piekło, szpital warjatów, ryk wzburzonych fal morskich, to wszystko za małe, za nikłe porównanie! Bębenki w uszach puchną, czuję to najwidoczniej, natomiast nie czuję już rąk, ani nóg, ani żeber. Porwał mnie tłum i niesie ku Lipom. To jest właśnie ta słynna zabawa sylwestrowa. Ludzie gniotą się jak śledzie, wrzeszczą, jak potępieńcy, kobiety zaś piszczą i opędzają się od natrętów, darząc ich siarczystemi policzkami. Poskromiony zaczepnik nie gniewa się wcale, krzyczy: „Prosit Neujahr!” i zwraca się ku drugiej kobiecie po to samo. Inna rzecz, że nie wszystkie damy berlińskie są takie srogie. Niektóre same rzucają się na szyję wyjącym gentlemanom i obdarzają ich wcale niewątpliwemi dowodami sympatji.

Natężam wszystkie siły, aby się wreszcie wydobyć z tego kotła, w który wtrącił mnie los nieszczęsny, wtem czuję jakąś rękę, wcale nie kobiecą, dotykającą kieszonki z zegarkiem. Powstrzymuję natrętną rękę i tłumaczę jej właścicielowi, jakiemuś potężnemu drabowi z błazeńską czapką na głowie, aby się nie trudził:
— Bardzo przepraszam, ale zegarek zostawiłem w domu. Żałuję bardzo…
— No, nic nie szkodzi! — odmruknął drab dobrodusznie i przecisnął się w bok, wołając: „Prosit Neujahr!” Jakimś cudem zdołałem wreszcie się dostać w aleję pod Lipami, gdzie było nieco więcej miejsca. Kto wyszedł z tłumu cały jeszcze i z niepołamanemi żebrami, otrząsał się, jak pies po kąpieli i siadał na sztachetkach.

Większa część odpoczywających przyprowadza do jakiego takiego porządku garderobę, mocno nadwyrężoną. Panowie pogubili w ścisku przeważnie kapelusze, panie lamentują nad zgubionymi zarękawkami i zębami, jedna zaś nie ma na sobie sukienki i zwraca się do konnego policjanta pod opiekę. Dygnitarz policyjny zsiada z konia i na wzór świętego Marcina otula wynegliżowaną doszczętnie damę w swój płaszcz służbowy. Naturalnie, hołotka cieszy się okrutnie i wyje dalej.

Zabawa trwa w dalszym ciągu. Tu i ówdzie daje się słyszeć huk strzelającej rakiety, tam znów czterech łobuzów zajętych jest zdzieraniem sukienki z jakiejś wymalowanej damy. Gdzieindziej tańczy kilkanaście dokoła doróżki. W zaułku ulicy tłum dość duży otoczył policjanta, wziął go na ramiona i odśpiewał ochrypłemi głosami: „Heil dir im Siegerkranz”, z balkonów sypią się płatki papieru, leje się na głowę pącz niedopity, na dole trwa walka na konfeti, serpentyny albo kije, nie mówiąc już o romantycznem trąbieniu do ucha, które zdolne byłoby umarłego wskrzesić.

Największą nienawiścią pała tłum berliński od kilkudziesięciu już lat do cylindra, to też biada temu, kto miał go na głowie w noc sylwestrową, spadło nań przynajmniej sto uderzeń w jednej chwili i nie pomogły żadne reklamacje. Najbiedniejsi są przez to dorożkarze, którzy mają na głowach obowiązkowe, liberyjne cylindry. Ogarniają się batami jak mogą, najchętniej jednak nie spotykają się z tłumem.

Do rana wyje tłum i tłoczy się w ciasnej ulicy Fryderykowskiej, a potem śpieszy na ostatnie pociągi, podpalając po drodze stosy gazet i strzelając na wiwat. W pociągach patrioci, ubrani w błazeńskie czapeczki, nie próżnują i ostatkiem sił, jakie im pozwalają, intonują:

„Deutschland, Deutschland, über alles, über alles in der Welt!“

Najciekawsze są notatki, jakie zjawiły się we wszystkich prawie pismach berlińskich, donoszących, że „tegoroczna noc sylwestrowa przeszła niezwykle spokojnie.” Oczom moim nie wierzyłem, gdy czytałem te słowa. Więc można zachowywać się jeszcze niespokojniej? O błogosławiona kraino niemiecka!

Artykuł Piekło, szpital warjatów, ryk wzburzonych fal morskich – Sylwester w Berlinie 1913 pochodzi z serwisu Berlin - przewodnik po mieście ze znajomością rzeczy.

Historia nadwornego kościoła jest oczywiście znacznie starsza od obecnej katedry
przy placu Lustgarten i ściśle powiązana z istniejącą przed drugą wojną światową pobliską rezydencją Hohenzollernów. W 1465 roku, poświęcona zaledwie 15 lat wcześniej kaplica zamkowa pod wezwaniem Św. Erazmusa została podniesiona do rangi kolegiaty. Wydaje się, że w porównaniu z monumentalnymi budowlami zachodnich i południowych Niemiec, Berlin bardzo późno doczekał się świątyni wyższej rangi, ale trzeba pamiętać, że dopiero wraz z budową zamku (1443-1450) miasto stało się rezydencją. Wkrótce niewielka kaplica przestała wystarczać członkom panującej rodziny i trzeba było pomyśleć nad nowym rozwiązaniem.

Okazja nadarzyła się dość szybko. Jeszcze przed wprowadzeniem luterańskiego wyznania, elektor Joachim II (1505-1571) za zgodą papieża przesiedlił zakon dominikanów do klasztoru w Brandenburgu, a ich kościół, który graniczył z posiadłościami zamkowymi został mianowany pierwszą berlińską katedrą (1536). Niewiele lat później ustanowiono w nim oficjalne miejsce pochówku członków panującej rodziny. Do tej pory chowano ich w klasztorze Lehnin. W krótkim czasie sarkofagi przeniesiono w nowe miejsce.

Wzniesiony jeszcze w średniowieczu kościół służył Hohenzollernom do połowy XVIII wieku. Mimo regularnie podejmowanych prac renowacyjnych, grożąc zawaleniem, został w 1747 roku rozebrany. Jednocześnie trwały już prace przy budowie nowej świątyni, usytuowanej na północ od pałacu, przy Lustgarten, gdzie stoi obecna katedra. Szkice gmachu w stylu barokowym wykonał osobiście król pruski Fryderyk II (1713-1786) a prace przeprowadził Johann Boumann (1706-1750), odpowiedzialny między innymi za Katedrę Św. Jadwigi oraz Dzielnicę Holenderską w Poczdamie. Do nowej katedry przeniesiono sarkofagi Hohenzollernów (wówczas 49).

W pierwszej połowie XIX wieku barokowa budowla została przebudowana w stylu klasycystycznym przez Karola Fryderyka Schinkla. Odpowiadała ona gustom nowego władcy, a architekt otrzymał wiele nowych zleceń w Berlinie, m.in. budowę Nowego Odwachu, Starego Muzeum oraz Domu Koncertowego. Wkrótce "schinklowska katedra" wydała się jednak zbyt skromna dla Fryderyka Wilhelma IV (1795-1861), który budowlane aspiracje czerpał z sakralnego budownictwa pierwszych chrześcijan. Artystycznie utalentowany władca już w okresie książęcym sporządzał liczne szkice przyszłego ukształtowania placu Lustgarten i nowej świątyni, najchętniej w postaci monumentalnej bazyliki z kolumnadą. Uczeń Schinkla, Fryderyk August Stüler, który w 1842 roku awansował na królewskiego architekta, sporządził szkice pięcionawowej bazyliki jak i przyległej do niej hali, tzw. Campo Santo, w której złożone miały być sarkofagi przodków pruskiego władcy. O odpowiednią oprawę przyszłego miejsca pochówku Fryderyk Wilhelm IV zadbał angażując do prac nad freskami uznanego malarza, Petera von Corneliusa (1783-1867). Artysta poświęcił przeszło 25 lat pracy na projekt, który nigdy nie został zrealizowany. Prace opóźniły się przez wybuch rewolucji marcowej w 1848 roku, późniejsze kryzysy finansowe, aż w końcu chorobę umysłową króla. Kiedy ten zmarł w 1861 roku, jego następca, Wilhelm I, polecił przerwać wszelkie działania uznając projekt za romantyczną fantazję swego brata. Nie oznacza to, że zrezygnowano z nowej świątyni. W 1867 roku rozpisano nowy konkurs.

O historii obecnej katedry dowiesz się tutaj. Ciekawostki, informacje praktyczne odnośnie zwiedzania, godziny otwarcia, itd.

Artykuł Historia katedry w Berlinie pochodzi z serwisu Berlin - przewodnik po mieście ze znajomością rzeczy.

Najbardziej wiarygodnym dokumentem potwierdzającym powstanie miasta jest oryginalny (i czytelny) akt nadania praw miejskich. Niestety, Berlin nie należy do tych szczęśliwców, którym udało się zachować ten ważny dokument. Na jakiej zatem podstawie stolica Niemiec tak hucznie świętowała w 2012 roku swoje 775. urodziny, przypadające na 28 października?
Okazuje się, że sprawcą całego zamieszania jest pewien urzędowy papier, w którym, jak na ironię nie ma ani słowa o Berlinie, ponadto został on wystawiony w odległym Merseburgu i to kilka miesięcy później niż przyjęta, oficjalna data powstania miasta (28.10.1237). Jak to możliwe?

Spór o dziesięcinę w Brandenburgii (1210-1237)

W 1210 roku margraf brandenburski Albrecht II (ok. 1150 – 1220) wystąpił z pismem do papieża o ustanowienie kapituły, podległej bezpośrednio papiestwu, na nowo zdobytych ziemiach, a z pominięciem biskupstwa w Brandenburgu. Wnuk założyciela Marchii Brandenburskiej (Albrechta Niedźwiedzia), przekonywał, że on i jego przodkowie wydarli te ziemie pogańskim plemionom i mają prawo samodzielnie pobierać dziesięcinę z posiadłości nowo ufundowanego kościoła i parafii. Dwie trzecie tej kwoty przeznaczone by były na budowę świątyni oraz utrzymanie zastępu rycerzy broniących ziemie przed pogańskimi zakusami, a pozostała część trafiałaby do kościoła.

Z puntu widzenia papieża, taka umowa opłacała mu się bardziej, niż pobieranie pieniędzy pośrednio przez biskupa w Brandenburgu. Dwóch wyznaczonych pełnomocników miało przyjrzeć się nowo zdobytym włościom i zdać raport z opłacalności zaproponowanego rozwiązania. Margrafowie brandenburscy już wcześniej bowiem nie wywiązywali się ze swoich obowiązków przekazywania dziesięciny, za co wielokrotnie byli obłożeni ekskomuniką. Ponadto twierdzenie, że nowe ziemie wywalczyli z rąk pogan również było fałszywe. Na tych terenach mieszkały już w większości plemiona, które przyjęły chrzest, ale nie miały ochoty poddawać się tak zuchwałym panom. Ostatecznie kwota pobieranej dziesięciny była również fałszowana na podstawie nieprawdziwych danych o wielkości podległych ziem.

Spór rozgorzał zatem na nowo w 1234 roku, gdy na skargę brandenburskiego biskupa zareagował kolejny papież, Grzegorz IX. Wyznaczył on trzech, wysokich rangą duchownych z Merseburga na sędziów w sprawie i polecił dojść do ugody z brandenburskimi margrafami, to jest rządzącymi zgodnie dwoma synami Albrechta II, Ottonem III i Janem I.

Taką też ugodę zawarto w Brandenburgu, 28 października 1237 roku. Mimo, iż nowe ziemie miały podlegać biskupowi, to pobieranie dziesięciny należało do margrafów. Duchowny musiał zadowolić się jedynie wypłatą niewielkiego odszkodowania. W dokumencie było również polecenie oddania kaplicy św. Piotra przy brandenburskiej katedrze, pełniącej funkcję kaplicy rodziny panującej, ale ostatecznie to margrafowie wygrali w sporze.

Warunki ugody wymagały jeszcze potwierdzenia i podpisów trzech sędziów wyznaczonych przez papieża. A ci, jak wiadomo, przebywali w Merseburgu. Dlatego oficjalne poświadczenie stało się faktem dopiero cztery miesiące później, 28 lutego 1238 roku. Ten dokument, który powołuje się na ugodę z października 1237 roku, zachował się w oryginalnej postaci i jest dzisiaj przechowywany w archiwum brandenburskiej katedry (również wystawiany w katedralnym muzeum). Dlaczego stał się tak ważny dla Berlina?

Symeon plebanus de Colonia

W dokumencie zostały spisane nie tylko uzgodnienia i zainteresowane strony, ale również liczni świadkowie. Pomiędzy nimi "Symeon plebanus de Colonia", czyli Szymon, proboszcz z Cölln. Właśnie dzięki niemu i tej wzmiance, Berlin zawdzięcza swoją "oficjalną datę powstania". Osada Cölln była bliźniaczą miejscowością Berlina, położoną na zachodnim brzegu Szprewy. Trudno określić dokładnie, kiedy miasta uzyskały swoje prawa. Historycy datują akt nadania na lata 1230-1240. Badania dendrochronologiczne, jakie zostały przeprowadzone w latach 1998-2006 na terenie średniowiecznej osady (Alt-Cölln) potwierdzają istnienie niemieckiego osadnictwa już od ok. 1170 roku.

Cölln i Berlin w późniejszym czasie miały jedną radę miejską i wspólne obwarowania. Na mocy dekretu z 1709 roku (który wszedł w życie w 1710) obydwie miejscowości, jak i powstałe w wyniku dalszego rozwoju trzy kolejne, samodzielne założenia miejskie (Friedrichswerder, Dorotheenstadt, Friedrichstadt) zostały połączone pod jedną nazwą: królewska stolica i rezydencja Berlin. Kiedy jednak został wspomniany sam Berlin, historyczna dzielnica, nazywana dla odróżnienia Starym Berlinem (Alt-Berlin)?

Berlin, Berlin…

Nazwa Berlin pojawia się na kartach historii za sprawą prawdopodobnie tego samego księdza Szymona, przedstawionego tym razem jako "dominus Symeon de Berlin prepositus" (proboszcz Szymon z Berlina). Jest on ponownie wymieniony jako świadek w dokumencie potwierdzającym zrzeczenie się praw do żądania spadku po pewnym duchownym przez braci margrafów z datą 26 styczeń 1244 r.

Galeria zdjęć z pokazu instalacji ogniowych na 775-lecie miasta
Artykuł na W24 "Berlin świętuje swoje 775-lecie"

Artykuł Pierwsza wzmianka o Berlinie pochodzi z serwisu Berlin - przewodnik po mieście ze znajomością rzeczy.

Berlin w porównaniu z innymi europejskimi stolicami jest dosyć młody (Paryż 53 r. p.n.e., Wiedeń 881 r., Bruksela 966 r., Praga 973 r., Kopenhaga 1167 r.). O jego początkach niewiele wiadomo, ważne dokumenty padły ofiarą licznych pożarów w średniowieczu i później. Miasto rozwinęło się pod koniec XII wieku z dwóch osad kupieckich, położonych przy szlaku handlowym, na przeciwległych brzegach Szprewy. Cölln po raz pierwszy został wspomniany w 1237 roku, Berlin 1244. Jak dokładnie było z pierwszą wzmianką, możesz przeczytać tutaj.

Berlin był przede wszystkim istotnym punktem na mapie ponadregionalnych szlaków, mógł ustanawiać cła i posiadał prawo składowania towarów. Bliźniacze osady współpracowały ze sobą, od 1307 roku istniała unia i wspólny zarząd miejski. W 1342 roku po raz pierwszy został wspomniany wspólny ratusz. Podwójne miasto Berlin/Cölln poprzez mosty na Szprewie i wspólne obwarowania tworzyło jedność. Powierzchnia wynosiła w tym czasie ok. 70 ha (0,7 km²).

Na początku XV wieku władanie nad Marchią Brandenburską przejęli Hohenzollernowie. Kiedy około 1440 roku elektor Fryderyk II (1413-1471) wybrał miasto na swoją rezydencję, mieszkańcy stawili opór obawiając się o swoje przywileje. Nad brzegiem Szprewy w 1443 roku został położony kamień węgielny pod pałac miejski, który jako "Zwingburg" (Burg – zamek, zwingen – zmuszać) miał podkreślić koniec miejskiej autonomii.

Na fali reformacji, Berlin w 1539 roku stał się ostoją protestantów. Na początku XVII wieku liczył sobie 10 tys. mieszkańców, ale w trakcie Wojny Trzydziestoletniej (1618-1648) niemal połowa z nich zginęła lub uciekła. W 1640 roku panowanie objął Fryderyk Wilhelm (1620-1688), zwany "Wielkim Elektorem". Jego rządy, trwające blisko pięćdziesiąt lat, charakteryzowały się absolutyzmem i centralizacją władzy. Liczba ludności wzrosła do 20 tys. Przyczynili się do tego nowi osadnicy, którzy w swoich krajach byli prześladowani na tle religijnym. W 1671 roku do Berlina przybyli wypędzeni z Wiednia Żydzi, a w 1685 roku hugenoci z Francji. Obie nacje odcisnęły znaczne piętno na kulturze i historii Berlina.

Niedługo potem zaczęły kształtować się początki naukowego "światka" nad Szprewą. 11 lipca 1700 roku zostało powołane brandenbursko-elektorskie "Stowarzyszenie Nauk" przez Gottfrieda Wilhelma Leibniza. Z tej instytucji wykształciła się późniejsza Akademia Nauk.

Artykuł Historia Berlina 1237-1700 pochodzi z serwisu Berlin - przewodnik po mieście ze znajomością rzeczy.