Wannsee

Do położonej na peryferiach Berlina dzielnicy Wannsee warto wybrać się o każdej porze roku. Latem liczne rzesze amatorów wypoczynku nad wodą przyciąga rozległe kąpielisko o ponad stuletniej tradycji. W szczycie sezonu szeroka piaszczysta plaża może przyjąć nawet do 30 tysięcy gości naraz.

W mniej słoneczne dni dużym zainteresowaniem cieszą się wycieczki statkami z przystani usytuowanej nieopodal stacji kolejki miejskiej Wannsee. Można stąd wyruszyć w rejs po siedmiu jeziorach dokoła wyspy, ale też i do Poczdamu. Chętnie wybieraną trasą jest rejs wzdłuż obiektów wpisanych na listę światowego dziedzictwa kultury UNESCO. Z Wannsee wyruszają też statki nieco dalej, na przykład do niewielkiej, ale rozsławionej przez kwitnący drzewostan, miejscowości Werder. Tam z kolei warto się wybrać podczas święta kwitnienia drzew, by spróbować owocowego wina.

Okolice Wannsee doskonale nadają się również na jesienne i zimowe spacery. Zwłaszcza tym pierwszym może towarzyszyć nostalgiczny i refleksyjny nastrój. Pierwszym punktem proponowanej trasy jest bowiem grób Heinricha von Kleista. Jak na ironię losu, jego samobójcza śmierć w 1811 roku przyczyniła się w krótkim czasie do wzrostu popularności okolicy, a w przyszłości także do zabudowy willami przez zamożnych berlińczyków .

„leżymy tu bowiem zastrzeleni…”

Pierwsza część wędrówki wiedzie na grób Heinricha Kleista i Henrietty Vogel. Został on opisany w osobnym wpisie.

Romantycy i przedsiębiorcy

W drugiej połowie XIX wieku grób Kleista stał się celem licznych wędrówek dla mieszkańców Berlina, szukających wytchnienia na łonie natury. Romantyczne wyprawy dobrze wpisywały się w literacki nurt epoki, choć nikt tu nie poszedł już dosłownie śladami pisarza.

Był to też okres intensywnego rozwoju Berlina, powstawania nowych dzielnic fabrycznych, osiedli robotniczych i znacznego napływu ludności wiejskiej za pracą. Z drugiej strony kształtowała się i bogaciła nowa warstwa społeczna, to jest fabrykanci, właściciele banków i instytucji finansowych oraz drobniejsi przedsiębiorcy. Czas sprzyjał spekulacji gruntami.

Nie trwało to długo, jak dziewicze piękno okolic jezior Wannsee odkrył berliński bankier, Wilhelm Conrad. W 1863 roku nabył on kawałek gruntu z popularną gospodą „Stimmings Krug”, tą samą, w której Heinrich von Kleist i Henrietta Vogel spędzili swoją ostatnią noc. Po wyburzeniu starego wyszynku i powiększeniu kolejnymi zakupami areału ziem, ów bankier wybudował sobie okazałą willę.

W jego ślady poszli inni, nabywając podłużne działki z dostępem do jeziora, i wznosząc podmiejskie pałace. W ten sposób powstała jedna z pierwszych willowych dzielnic w okolicy Berlina, którą pod koniec XIX wieku połączono z pobliską, średniowieczną wsią Stolpe.  To dało początek samodzielnej gminie Wannsee, przyłączonej w 1920 roku do Berlina.

Na przystani i moście

Dobry widok na willową zabudowę uzyskamy z wybrzeża jeziora Großer Wannsee, kiedy wracając od grobu Kleista, przekroczymy drogę krajową B1 i zejdziemy schodami do przystani. Warto to uczynić, gdyż spacerując alejkami dotrzemy do niewielkiego tarasu widokowego. Ponad nim góruje rzeźba kobiecej personifikacji Prus – Borussi, nabytej jako ozdoba do ogrodu przez fabrykanta Heinricha Wilda. W parku znajdziemy też popiersie premiera Prus, późniejszego kanclerza Rzeszy, Otto von Bismarcka.

Stąd wybrzeżem wracamy na drogę krajową i udajemy się na most rozdzielający jeziora Großer i Kleiner Wannsee.

Wannseebrücke jest dzisiaj jednym z pięciu mostów, przez który można dostać się na wyspę. Ale pierwsze stałe połączenie z lądem wzniesiono od strony Poczdamu, by umożliwić szlachcie łatwe dotarcie na tereny łowieckie. Podczas polowań zatrzymywano się w pałacyku myśliwskim Glienicke, który rozbudowany do rezydencji można oglądać i dziś. W miejscu najstarszej, jeszcze drewnianej przeprawy jest obecnie most Glienicke (Glienicker Brücke), na którym po wojnie przeprowadzono trzy wymiany szpiegów. To wszystko jednak po drugiej stronie wyspy, a my wracamy na część wschodnią.

Dopiero w XVIII wieku, w ramach pionierskiego projektu w Prusach, to jest budowy nowoczesnej szosy łączącej Berlin z Poczdamem (Berlin-Potsdamer Chaussee), wzniesiono most od strony stolicy.

Patrząc z mostu w kierunku północnym, po prawej stronie, w odległości 2 kilometrów wyraźnie odróżnia się jasny, piaszczysty pas kąpieliska Wannsee. Bliżej, brzegi jeziora okupują przystanie, kluby i szkoły żeglarskie. Wannsee (jezioro Wann) jest właściwie zatoką Haweli, chętnie wykorzystywaną przez amatorów kąpieli i sportów wodnych.

Willowa dzielnica Alsen

Kontynuujemy nasz spacer ulicą Am Großen Wannsee. Szczególną uwagę warto zwrócić na tzw. Seglerhaus (Dom Żeglarza), ogromną willę będącą siedzibą drugiego najstarszego w Niemczech związku żeglarskiego, założonego w 1867 roku. Wzniesiony w 1910 roku gmach uznawany jest za „najpiękniejszy dom-klub żeglarski Europy” i należy do Verein Seglerhaus am Wannsee e.V (Am Großen Wannsee 22-26).

Dalej zaczyna się architektoniczny pokaz rezydencji, wznoszonych na przełomie XIX i XX wieku w nowo utworzonej koloni Alsen. Szczęśliwi nabywcy gruntów byli jednakże nieco ograniczeni przepisami, jeśli chodzi o budowlane fantazje. Przede wszystkim dom nie mógł całkowicie zasłaniać innym widoku na jezioro. Ogrodzenie mogło być, ale nie wyższe niż 94 cm. Do tego nie można było prowadzić działalności gospodarczej, ani żadnej powodującej hałas czy nieprzyjemne zapachy. Budynki zaś powinny mieć charakter willowy.

I taki też miały. Pod numerem 39 znajduje się tzw. Dom Springera (Springer Haus), zaprojektowany przez Alfreda Messela dla rodziny berlińskich wydawców. Zleceniodawca był najstarszym synem Juliusa Springera, założyciela wydawnictwa książek o tematyce naukowo-technicznej (zbieżność nazwisk z Axelem Springerem przypadkowa). Wzniesiona w 1902 roku willa stanowiła w okolicy pierwszy przykład nowego trendu w architekturze, nawiązującego do angielskiego stylu epoki Tudorów. Szybko podchwycili go inni, a modzie tej nie oparł się nawet następca tronu, książę Wilhelm. Wystarczy spojrzeć na jego rezydencję w Poczdamie, dworek Cecilienhof (1917).

Literaci i malarze

W eleganckiej willi po drugiej stronie ulicy, pod numerem 40, znajdował się niegdyś Salon Berlińskiej Secesji, miejsce spotkań dla artystów, literatów, ludzi ze świata nauki i sztuki. Willa Thiede, od nazwiska obecnego właściciela, została wzniesiona na początku XX wieku dla przemysłowca, członka zarządu firmy AEG, Johanna Hamspohna. Przez jakiś czas można było zwiedzać wystawy, teraz wygląda na to, że willa udostępniana jest tylko do organizacji przyjęć.

Sąsiednią działkę (nr 42) zakupił w 1909 roku niemiecki malarz doby impresjonizmu, Max Liebermann. Letnią rezydencję w neoklasycystycznym stylu wzniósł, dla 63-letniego już wtedy artysty, Paul Baumgarten. Ten utalentowany architekt wykonał również projekty dla wspomnianego Hamspohna oraz fabrykanta Ernsta Marliera (o nim za chwilę). W willi znajduje się obecnie muzeum, poświęcone twórczości i życiu malarza, który spędził tu ze swoją rodziną wiele letnich miesięcy. W atelier na piętrze powstawały obrazy inspirowane krajobrazem za oknem, przedstawiające przydomowy ogród czy jezioro. (www.liebermann-villa.de)

Zaraz za posiadłością Liebermanna uwagę zwraca wysoka budowla z pruskiego muru z pomalowanymi na zielono belkami (Colomierstraße 1-2). Jest to willa, będąca do dzisiaj w posiadaniu rodziny Langenscheidtów, dla której została wzniesiona w 1899 roku (na zdjęciu głównym). Warto wiedzieć, że ta znana marka, specjalizująca się w wydawnictwach do nauki języków obcych, jako pierwsza wypuściła na rynek elektronicznego tłumacza (1983).

Ostateczne rozwiązanie

Na koniec naszego spaceru docieramy do willi, która trafiła na karty światowej historii jako Dom Konferencji w Wannsee. Utworzone w 1992 roku Miejsce Pamięci i Edukacji Historycznej mieści się w willi wzniesionej dla potentata przemysłowego Ernsta Marliera (1915) . Marlier wzbogacił się przede wszystkim na preparatach leczniczych, których skuteczność jednak nie została potwierdzona i przed którymi ostrzegała berlińska policja. Niezbyt przejrzysty biznes i dawna profesja pani Marlier (artystka cyrkowa) powodowały izolację małżeństwa w towarzystwie.

W 1921 roku willa została sprzedana innemu przedsiębiorcy, ale i ten popadł w konflikt z prawem i kłopoty finansowe. Od 1940 roku dom znalazł się pod zarządem Służb Bezpieczeństwa SS i służył jako ośrodek gościnny oraz rekreacyjny.

20 stycznia 1942 roku odbyła się tu narada pod przewodnictwem szefa Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy, Rheinhardta Heydricha, traktująca o „ostatecznym rozwiązaniu kwestii żydowskiej”. W spotkaniu, trwającym ok. półtorej godziny, wzięło udział kilkunastu wysokich rangą funkcjonariuszy SS, NSDAP i ministerstw Rzeszy. Z zachowanego protokołu spotkania, sporządzonego przez specjalistę od spraw przesiedleń i deportacji, Adolfa Eichmanna, jednoznacznie wynika zarys „planu zamordowania wszystkich Żydów europejskich i aktywne uczestnictwo niemieckiej administracji państwowej w tym ludobójstwie”.

W 2001 roku powstała ekranizacja słynnej narady, pod tytułem „Conspiracy” (polski tytuł „Ostateczne rozwiązanie”). Zdjęcia były kręcone w sali jadalnej willi Marliera, w której narada faktycznie miała miejsce. (www.ghwk.de)

A może jeszcze trochę pospacerować?

Wędrówka spacerowym tempem bez zwiedzania wnętrz zajmie około 2 godzin (3 km). Spod Domu Konferencji w Wannsee do stacji kolejki miejskiej można wrócić autobusem. Można również kontynuować wyprawę wzdłuż wybrzeży, ale będzie to już raczej rekreacyjny spacer przez lasy Wannsee. Po około 4 dodatkowych kilometrach dotrzemy do przystani przy Pawiej Wyspie (Pfaueninsel), skąd również kursują autobusy do stacji kolejki miejskiej Wannsee.

Trasa doskonale nadaje się też na wycieczkę rowerową. Wówczas najlepiej połączyć ją ze zwiedzaniem Pawiej Wyspy lub nawet dojazdem do mostu Glienicke.

Rejsy w Berlinie

Blisko 7% powierzchni Berlina to wody – jeziora, stawy, rzeki, kanały i baseny. Berlin jest jednym z najbardziej zielonych miast Europy i potrafi te walory odpowiednio wykorzystać. 195 kilometrów szlaków wodnych w granicach administracyjnych miasta mówi samo za siebie.

Oferta ponad 20 firm jest bogata i zróżnicowana, dodatkowo uzupełniana specjalnymi rejsami przy okazji festynów czy jubileuszy. Główne szlaki żeglowne prowadzą rzekami Sprewą i Hawelą oraz licznymi kanałami. W Berlinie jest ponad 80 jezior. Największe, przy których znajdują się liczne przystanie to Müggelsee po wschodniej stronie miasta, Wannsee w zachodniej części oraz Tegeler See na północy. Stolica Niemiec ma więcej mostów niż Wenecja – tych ponad wodami szacuje się na ok. 560 (wszystkich ok. 2100).

Spośród armatorów najbogatszą ofertą dysponuje, założona jeszcze w XIX wieku, firma Stern und Kreisschiffahrt GmbH. Tylko u nich dostępne są audio-przewodniki w języku polskim na kilku trasach w śródmieściu. Popularnymi przewoźnikami z regularnym planem rejsów są również Reederei Riedel i Reederei Winkler. Mniejsi armatorzy dysponujący np. jednym lub dwoma statkami, mający regularne rejsy po śródmieściu oferują niższe ceny, ale częstotliwość kursowania jest mała, komentarz tylko w języku niemieckim, a oferta gastronomiczna na pokładzie mocno ograniczona lub brak.

Oferta berlińskich armatorów

Najpopularniejsze rejsy to wycieczki przez śródmieście po Sprewie, trwające od jednej do półtora godziny (Stadtrundfahrt, Innenstadt(rund)fahrt, Stadtkernfahrt, City-Tour). Przystani, skąd można rozpocząć wyprawę jest kilkanaście. Najbardziej dogodnym punktem, gdzie można porównać ofertę kilku przewoźników to okolice Nikolaiviertel i Berliner Dom (Katedry Berlińskiej). Najczęściej są to rejsy „tam i z powrotem” bez postojów (Stern und Kreis), ale zdarzają się również oferty „jednostronne”. Ceny normalnego biletu wahają się między 19€ (Eddyline) a 21,9€ (Stern und Kreis, tylko u nich audio-przewodnik po polsku, dodatkowo płatny 2€ ).

Nieco bardziej rozbudowaną ofertą w śródmieściu są rejsy trzygodzinne, po Sprewie i kanale Landwehrkanal. Często nazywane „Brückenfahrt” od dużej ilości mijanych mostów (od 40 do 65). Cena wynosi od 33€, a przystanie znajdują się zarówno w centrum, jak i poza nim. Komentarze są najczęściej w języku niemieckim i angielskim (audio-przewodnik lub na żywo). Audio-przewodnik w języku polskim jest w ofercie armatora Stern und Kreis.

Tematy i trasy wycieczek trwających po trzy i więcej godzin zależą od przystani, z jakich są prowadzone. Przykładowo z Treptow można udać się na kilka godzin lub nawet cały dzień w kierunku największego, berlińskiego jeziora Müggelsee i starego miasta dzielnicy Köpenick. Z Tegel statki kursują po jeziorach, tworzących łańcuch wzdłuż rzeki Haweli, do Charlottenburga i Spandau. Z kolei z Wannsee są bardzo atrakcyjne rejsy, trwające od półtora do kilku godzin po okolicach, które upodobali sobie pruscy władcy. Z pokładu można zobaczyć ich pałace, parki, kościoły, a także willowe dzielnice Wannsee i Neubabelsberg. Z Wannsee można się udać do Poczdamu, Werder lub Brandenburga. Koszty rejsów całodniowych wynoszą ok. 50-60€ za osobę.

Wybrane Rejsy w Berlinie – opis i charakterystyka

Historyczny rejs po śródmieściu (Historische Stadtrundfahrt) – 1h, Stern und Kreis
Jest to rejs, który ma komentarz po polsku. Cena normalnego biletu to 21,9€ (+2€ za audio-przewodnik). Doskonały dla tych, którzy chcą zobaczyć miasto z nieco innej perspektywy, nie męcząc się przy tym za wiele. Przystanie, z których można rozpocząć rejs to Nikolaiviertel, Friedrichstraße/Ecke Weidendamm, Hauptbahnhof lub Kanzleramt. W sezonie statki kursują kilka razy dziennie (2025, pięć kursów z Nikolaiviertel), dlatego warto sprawdzić wcześniej godzinę i zamówić bilet online. Dużo turystycznych i historycznych informacji. Po drodze mija się Dzielnicę Św. Mikołaja, Forum Humboldtów, Katedrę Berlińską, Wyspę Muzeów, „Pałac Łez”, Dzielnicę Rządową, gmach Reichstagu, granicę między dawnym Berlinem Wschodnim a Zachodnim, główny dworzec kolejowy, Urząd Kanclerski, Dom Kultur Świata, Tiergarten. Nie widać Bramy Brandenburskiej ani zabudowy przy Alei pod Lipami. Z daleka Wieża TV, Ratusz Berliński i inne, o których lektor opowiada, ale niekoniecznie są one usytuowane przy brzegu. Komentarz jest wyczerpujący. Po drodze nie ma postojów, trasa wiedzie Sprewą w tą i z powrotem, a statek powraca do punktu wyjściowego. Na wszystkich statkach Stern und Kreis znajdują się bezpłatne toalety, jest oferta gastronomiczna oraz możliwość schronienia się przed deszczem/słońcem.
Link do oferty Stern und Kreis na oficjalnej stronie.

Von Tegel in die City (Z Tegel do śródmieścia) – 1h45m/3h30m, Stern und Kreis
Pełny rejs w tą i z powrotem polecanym jest tylko tym, którzy nie mając pomysłu na pół dnia, chcą go spędzić na statku wolno sunącym po jeziorze, po kanałach, pośród drzew i obok portu Westhafen. Różnica w cenie nie jest duża, 19,9€ w jednym kierunku, 24,9€ w tą i z powrotem, ale jak nie ma się towarzystwa do rozmów, rejs może nieco znudzić. Chyba, że chcemy się głęboko zrelaksować, jest środek tygodnia, 15.00, dziesiątka ludzi na pokładzie (wliczając załogę) – to tak, sielanka! Statek startuje z przystani w Tegel (Greenwichpromenade), która sama w sobie może stanowić cel wycieczki, bo jest tam ładna promenada do spacerów. Linię obsługuje jeden z najbardziej charakterystycznych statków firmy, Moby Dick, którego wygląd przypomina wielkiego wieloryba z otwartą paszczą. W każdym razie wpływając na Sprewę w samym już śródmieściu, turyści z brzegu i mostów zatrzymują się, by popatrzeć na to cudo i zrobić zdjęcia. Komentarz to nagranie lektora puszczane na przemian po niemiecku i angielsku, które z początku jest całkiem ciekawe, a później skupia się na mijanych mostach, z detalami wyjaśniając ich nazwy (najczęściej nazwiska kogoś tam). Poza tym są ogólne informacje o tym, czego nie widać a znajduje się w pobliżu (za drzewami), czyli np. dawne lotnisko Tegel czy więzienie Plötzensee. Po drodze jedna śluza. Śródmieście z zabytkami (gmach Ministerstwa Gospodarki, dworzec główny, Urząd Kanclerski) pojawia się nagle i niespodziewanie, zanim się człowiek obejrzy już wypływa z powrotem (jeśli zdecydował się na powrót, jeśli nie, w cenie biletu może przesiąść się na rejs po śródmieściu). Kwiatki typu koszykówka na wodzie uprawiana z kajaków czy biegacz, którego tempo nie odbiega od „statkowego” mogą urozmaicić nieco monotonny krajobraz, gdy statek płynie kanałem. Na wszystkich statkach Stern und Kreis znajdują się bezpłatne toalety, jest oferta gastronomiczna oraz możliwość schronienia się przed deszczem/słońcem.
Link do oferty Stern und Kreis na oficjalnej stronie.

Spreefahrt zum Müggelsee (Rejs Sprewą do jeziora Müggelsee) – 3h15m, Stern und Kreis
Ten rejs, który zaczyna się przy przystani Treptow, pozwala poznać różnorodne oblicze wschodnich dzielnic Berlina, od przemysłowych, po willowe i starówkę Köpenick, niegdyś osobnego miasta. Nudno nie jest, wiele obiektów na brzegu przyciąga wzrok, ale raczej do samodzielnych wniosków (ooo, tu burzą jakiś wielki, przemysłowy budynek; a tu stoi nowoczesne centrum nauki, a tam nowe apartamentowce, ciekawe ile za m²?). Komentarz na statku raczej ubogi, na żywo od kapitana, jedynie po niemiecku. Czy tak jest zawsze? Nie wiem, ale jedno zdanie na temat barwnej postaci, jaką jest Kapitan z Köpenick to trochę przesada. A trasa daje pole do popisu, jeśli chodzi o ciekawostki. Po drodze mija się dzielnicę położoną na półwyspie Stralau, Wyspę Młodzieży, park Treptow, wiele przemysłowych obiektów, wreszcie dociera się do przystani przy ratuszu w Köpenick (tam jest ładnie) i dalej Sprewą, urokliwym odcinkiem z willami z czasów Gründerzeit (po 1870) i nowymi apartamentowcami do jeziora Müggelsee. Jest to największy akwen wodny w Berlinie. Statek dociera do przystani przy gospodzie Rübenzahl i zawraca tą samą drogą. Ostatnią godzinę można sobie darować i wysiąść w Köpenick, żeby obejrzeć starówkę i barokowy pałac, a następnie S-Bahnem wrócić do śródmieścia. Koszt rejsu – 21,9€. Na wszystkich statkach Stern und Kreis znajdują się bezpłatne toalety, jest oferta gastronomiczna oraz możliwość schronienia się przed deszczem/słońcem.
Link do oferty Stern und Kreis na oficjalnej stronie.

Die 7 Seenrundfahrt (Rejs przez siedem jezior) – 1h30m Reederei Werner Triebler; 2h Stern und Kreis
Bardzo przyjemny rejs wokół wyspy Wannsee, na pograniczu Berlina i Poczdamu, z ogromną dawką historii (pod warunkiem konkretnych komentarzy na statku). Firm oferujących ten rejs jest kilka, wszystkie mają zbliżone ceny (19-20€). Statki startują z przystani Wannsee (które to okolice gorąco polecam nie tylko na rejs) i płyną przez siedem jezior, Kleiner Wannsee, Pohlesee, Stölpchensee, Griebnitzsee, Glienicker Lake, Jungfernsee, przez Hawelę z powrotem do Grosser Wannsee. Bez znajomości języka niemieckiego dużo się traci, ponieważ po drodze mija się wiele ciekawych historycznie obiektów i miejsc, m.in. grób Heinricha von Kleista, wille Wielkiej Trójki, w których politycy mieszkali podczas Konferencji Poczdamskiej, park i pałac Babelsberg, most Glienicker Brücke zwany Mostem Agentów, dawna posiadłość Hohenzollernów Klein Glienicke, przepięknie położony kościół Sacrow, Pawia Wyspa z romantycznym pałacykiem, willa, w której odbyła się tzw. Konferencja w Wannsee oraz wiele, wiele więcej.
Link do oferty Stern und Kreis na oficjalnej stronie.

Stowarzyszenie zrzeszające kilkunastu armatorów statków pasażerskich w Berlinie

Grób Heinricha von Kleista

Do osiedla Wannsee, gdzie znajduje się grób Heinricha von Kleista, najlepiej dojechać kolejką miejską lub pociągiem regionalnym. Wyjście prowadzi przez oryginalnie zachowany budynek dworca o ciekawej, ekspresjonistycznej architekturze. Ośmiokątna hala z okienkami kasowymi, drewniane balustrady, zakończone szpicem drzwi i okna, ciemna klinkierowa cegła bez trudu pozwalają na chwilę przenieść się w czasie do późnych lat dwudziestych ubiegłego wieku, kiedy to gmach został oddany do użytku.

Rozczarowany życiem

Z dworca należy podążyć za znakami ścieżką przez park, która poprowadzi nas do grobu poety i dramaturga niemieckiego, Heinricha von Kleista. Urodzony w 1777 roku we Frankfurcie nad Odrą (od 1999 r. Kleiststadt – Miasto Kleista), syn pruskiego oficera miał przez rodzinę jasno określoną drogę kariery wojskowej. Zrezygnował z niej jednak na rzecz studiów i pisania. Jego utwory, dzisiaj klasyki niemieckiej literatury, i przedsięwzięcia nie przyniosły mu za życia rozgłosu i dochodów.

Bankructwo i zamknięcie oficyny, wydającej redagowaną przez niego gazetę codzienną „Berliner Abendblätter” zakończyły nieustanne spory z cenzurą, z władzami, ze współpracownikami, zostawiając poczucie coraz większego rozczarowania i niezrozumienia. W listopadzie 1811 roku udał się ze swoją „duchową” towarzyszką, chorą na raka Henriettą Vogel, kobietą zamężną i matką, do gospody położonej pomiędzy Berlinem a Poczdamem. Po wieczorze i nocy spędzonej na spacerach, rozmowach i pisaniu listów, para udała się na przeciwległy brzeg, gdzie 21 listopada nad ranem popełniła samobójstwo. Kleist zastrzelił najpierw swoją towarzyszkę, a później siebie.

„…leżymy tu bowiem zastrzeleni”

Oboje zostali pochowani w miejscu śmierci, a całe wydarzenie urosło do rangi wielkiego skandalu, który starano się zatuszować. Rekonstrukcję ostatnich godzin życia udało się dokładnie przeprowadzić dzięki relacjom właściciela i służby gospody, a także listom, które Heinrich i Henrietta pisali do bliskich w czasie dokonanym („Leżymy tu bowiem zastrzeleni.”), m.in. z prośbą o pochówek.

W 2011 roku, kiedy w 200. rocznicę śmierci pisarza obchodzony był Rok Kleista, grób został odnowiony, a stary nagrobek, postawiony jeszcze przez nazistów w 1936 roku przy okazji prac przed rozpoczęciem igrzysk olimpijskich, zastąpiono nowym kamieniem, na którym upamiętniona została również Henrietta Vogel.

Zobacz dalszą część spaceru nad brzegiem jeziora Wannsee. 

Grób Heinricha von Kleista (Kleistgrab am Kleinen Wannsee)

Tematyka: nekropolie, literatura
Adres: Bismarckstraße 2-4, 14109 Berlin
Tablice informacyjne: tak (jęz niem. i ang.)
Audio-guidy: tak (jez. niem.), wypożyczalnia na dworcu S-Bahn, 10.00-14.30 (III-X), 3 €

Dojazd

Pociąg: RE1, RE7, RB21, RB22, RB 33 (Wannsee)
S-Bahn: S7  (Wannsee)
Bus: 114, 118, 218, 316, 318, 620 (Wannseebrücke)
Prom: F10 (S Wannsee)

Zobacz położenie grobu Heinricha von Kleist na mapie Google

Pawia Wyspa

Położona z dala od głównej drogi, łączącej niegdyś dwie królewskie rezydencje, Pawia Wyspa należy dzisiaj do mniej znanych atrakcji turystycznych Berlina. Niesłusznie, gdyż ta niewielka wyspa, którą można bez przystanków obejść nawet w godzinę, kryje w sobie wiele fascynujących historii, by wspomnieć tylko o tajnym, alchemicznym laboratorium, królewskich miłostkach czy wyjątkowej, na skalę europejską, palmiarni.

Książęcy alchemik

Archeologiczne znaleziska na wyspie pochodzą jeszcze z epoki brązu. Być może wyspa służyła za schronienie za czasów słowiańskich. Jej położenie blisko brzegu, bez stałego połączenia z lądem, było główną zaletą i decydowało też o późniejszym wykorzystaniu.

Najpierw króliki

W XVII wieku, z polecenia elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma (1620-1688), na wyspie założono hodowlę królików. Przez krótki czas wnosiła ona nawet dochód do książęcej szkatuły. Wtedy też przyjęła się zwyczajowa nazwa, Kaninchenwerder, która utrzymała się również później, gdy głównym lokatorem wyspy nie były już króliki, a alchemik i książęcy kamerdyner, Johannes Kunckel (1630-1703).

Tajemnicze procesy

Wychowany w rodzinie obeznanej z tradycjami wyrobu szkła, też zajmował się tą dziedziną. Udało mu się nawet znacząco poprawić recepturę wyrobu rubinowego szkła (opublikowaną wcześniej, ale przypisywaną Kunckelowi jako odkrywcy). I niestety było to jego jedyne warte wzmianki osiągnięcie w służbie brandenburskiego elektora.

Wśród okolicznej ludności Kunckel uchodził za czarnoksiężnika, a o procesach zachodzących w jego laboratorium krążyły legendy. Wstęp na wyspę był surowo wzbroniony i przypuszczano, że alchemik zajmuje się zamianą pośledniejszych metali w złoto.

Niedaleko miejsca, gdzie znajdowała się niewielka huta szkła, stoi dzisiaj kamień z wyrytym napisem, upamiętniającym działalność alchemika na wyspie. Po tym jak popadł w niełaskę, a warsztat spłonął w pożarze, uciekł do Szwecji, gdzie został jednak dobrze przyjęty, a nawet podniesiony do rangi szlacheckiej.

Pruskie Arkady

Kolejny okres w historii wyspy znaczy działalność pruskiego króla, Fryderyka Wilhelma II (1744-1797), który odkrył ją dla siebie i swojej kochanki. Stało się to prawdopodobnie podczas jednego z polowań, na które chętnie wybierano się łodziami z pobliskich Nowych Ogrodów.

Tym razem, to nie gospodarcze korzyści, a marzycielskie usposobienie władcy z tendencjami do okultyzmu, zdecydowały o zainteresowaniu okolicą. Na zachodnim brzegu kazał on wznieść pałacyk (1794-97) w postaci romantycznych ruin,na podobieństwo włoskich zameczków. Wystrojem i wyposażeniem wnętrz zajęła się metresa króla, hrabina von Lichtenau.

Z drobnymi zmianami dokonanymi przez kolejną parę królewską, wnętrza zachowały do dzisiaj swój oryginalny wygląd. Godny polecenia jest zwłaszcza pomalowany na wzór bambusowej chaty „tahitański gabinet”, będący odzwierciedleniem tęsknoty arystokracji za rajskimi klimatami. Ta nowa moda rozpowszechniła się w Europie po publikacji licznych relacji z wypraw na nowo odkryte wyspy na południowym Pacyfiku.

Fryderyk Wilhelm II polecił jeszcze wznieść mleczarnię na drugim krańcu wyspy. Również i tutaj nie pasował zwykły, gospodarczy budynek, dlatego został on wystylizowany na gotyckie ruiny klasztoru. Sprowadzone z pobliskich dóbr pawie nadały wyspie nową nazwę, gdyż króliczy temat nie był zbyt dostojny. Ponadto przy bardzo kochliwym usposobieniu władcy stanowił on zrozumiałą pożywkę do żartów dla okolicznej ludności.

Menażeria i wyjątkowa palmiarnia

O dziwo, dla następcy tronu miejsce miłosnych schadzek ojca i znienawidzonej przez niego, hrabiny von Lichtenau, stało się po objęciu tronu w 1797 roku bardzo bliskie. Tym bardziej zaskakujące, gdyż Fryderyk Wilhelm III (1770-1840) znany był ze wstrzemięźliwości i prostego trybu życia.

Pawia Wyspa za jego rządów stała się atrakcją, znaną również poza granicami Prus. Można ją bowiem było zwiedzać przez trzy dni w tygodniu. Jak wspomniano wyżej, w pałacyku zaszły niewielkie zmiany. Na zewnątrz zaś pola, ogrody i inne użytki miały odtąd wzorcowo urzeczywistniać ideę „ferme ornée”, czyli ozdobnego gospodarstwa.

Egzotyczni sąsiedzi władcy

Podpatrzony w 1815 roku francuski ogród botaniczny „Jardin des Plantem” (w owym czasie przypominał bardziej menażerię), stał się przyczynkiem do stworzenia podobnego wybiegu dla egzotycznych zwierząt na Pawiej Wyspie. Z prezentów hojnych ofiarodawców i własnych nabytków powstała w okolicy Berlina pierwsza prawdziwa menażeria. Najciekawszymi okazami był lew, kilka gatunków małp, niedźwiedzie, lamy i cała masa przeróżnego ptactwa, łącznie z orłami.

Gdańsk pod Berlinem?

Do dzisiaj z licznych budynków i wybiegów zachowała się jedynie, zaprojektowana przez Karola Fryderyka Schinkla, woliera. Architekt był również odpowiedzialny za rozbudowę tzw. Domu Kawalerów. W jego ściany wkomponował nabytą przez króla fasadę XV-wiecznej gdańskiej kamienicy.

Duma pruskich władców

Ale największą atrakcją, obok zwierząt, stanowiła wzniesiona w 1831 roku palmiarnia. W jej wnętrzach prezentowano jedną z najznakomitszych wówczas w Europie kolekcji palm, nabytą przez króla i pierwotnie przeznaczoną do Ogrodu Botanicznego.

„Szklany pałac” miał 14 metrów wysokości, a jego fasady składały się z ponad 120 pojedynczych okien. Imponujący wystrój wnętrza nawiązywał do indyjskiej architektury. Niestety, palmiarnia wraz z roślinnością spłonęła z niewyjaśnionych przyczyn w 1880 roku.

Kolejny władca, Fryderyk Wilhelm IV (1795-1861), postanowił ku czci swoich rodziców zachować pałac w niezmienionym stanie. Menażerię, która w międzyczasie przyciągała rzesze turystów, postanowiono przenieść w bardziej dogodne miejsce. Tak też narodziło się berlińskie zoo w Charlottenburgu.

Mimo tych zmian, Pawia Wyspa, niewiele straciła ze swojego idyllicznego uroku. Można ją odwiedzać o każdej porze roku.

Pawia Wyspa (Pfaueninsel)

Tematyka: Prusy, historia, relaks, zielony Berlin
Adres: Nikolskoer Weg, 14109 Berlin
Telefon: +49 331 9694200
Www: www.spsg.de
Godziny otwarcia: 10.00-18.00 (IV-X) 10.00-16.00 (XI-III)
Prom: 4€ (3€), bilety rodzinny 2 dorosłych + do 4 dzieci (do 18 lat) 8€, bilet uprawnia do przeprawy promem na wyspę i z powrotem
Pałac Pfaueninsel: zamknięty na czas renowacji do odwołania
Dawna Mleczarnia: 3€ (2€), sb., nd. 10.00-17.30 (IV-X)

Informacje praktyczne

Ile czasu przeznaczyć na zwiedzanie? W sezonie letnim wyprawa na Pawią Wyspę ze śródmieścia Berlina zajmie nam większą część dnia. Jeśli połączymy ją ze spacerem wzdłuż brzegów jeziora Wannsee lub rejsem z przystani Wannsee będzie to na pewno cały dzień. Zimą, ze zwiedzaniem mleczarni spacer zajmie nam 3-4 godziny.
Gastronomia, sklepy: od kwietnia do października na wyspie działa leśna kawiarnia z imbisem. Na lądzie, przy przystani promowej znajduje się restauracja z regionalną kuchnią. Sklep muzealny SPSG, gdzie można nabyć mapy, przewodniki i pamiątki jest przy promowej na wyspie.
Wstęp ulgowy i bezpłatny: ulgowy wstęp przysługuje uczniom i studentom za okazaniem ważnej legitymacji
Święta kościelne i państwowe: godziny otwarcia w święta wielkanocne, Boże Narodzenie, Nowy Rok i inne podane są na oficjalnej stronie SPSG
Fotografowanie: na wyspie bez ograniczeń, w pałacu i mleczarni można fotografować bez lampy błyskowej i statywu. Tylko na użytek prywatny, bez praw do publikacji zdjęć. Opłata za fotografowanie wynosi 3€ (ważna cały dzień, również w innych obiektach SPSG).
Toalety: są zaznaczone na mapie, którą otrzymuje się wraz z biletem promowym
Uwaga: godziny wstępu na wyspę są uzależnione od godzin kursowania promu, na wyspie nie ma możliwości noclegu, dlatego zawsze trzeba spojrzeć na godzinę ostatniego promu

Dojazd

Bus: 218 (Pfaueninsel)

Autobus w kierunku Pfaueninsel startuje z przystanku koło stacji S-Bahn Messe Nord/ICC. Przejazd trwa około 50 minut. Wygodnie i nieco szybciej można dojechać kolejką miejską S7 do S Wannsee i tam przesiąść się na wspomniany autobus. Autobus latem kursuje co 30 i 60 minut, zimą nawet co 120 minut. Warto zaplanować dokładne godziny przejazdu. W weekendy w wybranych godzinach kursuje historyczny autobus z kontrolerem na pokładzie. Warto.

Zobacz położenie Pawiej Wyspy na mapie Google