Historia nadwornego kościoła jest oczywiście znacznie starsza od obecnej katedry
przy placu Lustgarten i ściśle powiązana z istniejącą przed drugą wojną światową pobliską rezydencją Hohenzollernów. W 1465 roku, poświęcona zaledwie 15 lat wcześniej kaplica zamkowa pod wezwaniem Św. Erazmusa została podniesiona do rangi kolegiaty. Wydaje się, że w porównaniu z monumentalnymi budowlami zachodnich i południowych Niemiec, Berlin bardzo późno doczekał się świątyni wyższej rangi, ale trzeba pamiętać, że dopiero wraz z budową zamku (1443-1450) miasto stało się rezydencją. Wkrótce niewielka kaplica przestała wystarczać członkom panującej rodziny i trzeba było pomyśleć nad nowym rozwiązaniem.

Okazja nadarzyła się dość szybko. Jeszcze przed wprowadzeniem luterańskiego wyznania, elektor Joachim II (1505-1571) za zgodą papieża przesiedlił zakon dominikanów do klasztoru w Brandenburgu, a ich kościół, który graniczył z posiadłościami zamkowymi został mianowany pierwszą berlińską katedrą (1536). Niewiele lat później ustanowiono w nim oficjalne miejsce pochówku członków panującej rodziny. Do tej pory chowano ich w klasztorze Lehnin. W krótkim czasie sarkofagi przeniesiono w nowe miejsce.

Wzniesiony jeszcze w średniowieczu kościół służył Hohenzollernom do połowy XVIII wieku. Mimo regularnie podejmowanych prac renowacyjnych, grożąc zawaleniem, został w 1747 roku rozebrany. Jednocześnie trwały już prace przy budowie nowej świątyni, usytuowanej na północ od pałacu, przy Lustgarten, gdzie stoi obecna katedra. Szkice gmachu w stylu barokowym wykonał osobiście król pruski Fryderyk II (1713-1786) a prace przeprowadził Johann Boumann (1706-1750), odpowiedzialny między innymi za Katedrę Św. Jadwigi oraz Dzielnicę Holenderską w Poczdamie. Do nowej katedry przeniesiono sarkofagi Hohenzollernów (wówczas 49).

W pierwszej połowie XIX wieku barokowa budowla została przebudowana w stylu klasycystycznym przez Karola Fryderyka Schinkla. Odpowiadała ona gustom nowego władcy, a architekt otrzymał wiele nowych zleceń w Berlinie, m.in. budowę Nowego Odwachu, Starego Muzeum oraz Domu Koncertowego. Wkrótce "schinklowska katedra" wydała się jednak zbyt skromna dla Fryderyka Wilhelma IV (1795-1861), który budowlane aspiracje czerpał z sakralnego budownictwa pierwszych chrześcijan. Artystycznie utalentowany władca już w okresie książęcym sporządzał liczne szkice przyszłego ukształtowania placu Lustgarten i nowej świątyni, najchętniej w postaci monumentalnej bazyliki z kolumnadą. Uczeń Schinkla, Fryderyk August Stüler, który w 1842 roku awansował na królewskiego architekta, sporządził szkice pięcionawowej bazyliki jak i przyległej do niej hali, tzw. Campo Santo, w której złożone miały być sarkofagi przodków pruskiego władcy. O odpowiednią oprawę przyszłego miejsca pochówku Fryderyk Wilhelm IV zadbał angażując do prac nad freskami uznanego malarza, Petera von Corneliusa (1783-1867). Artysta poświęcił przeszło 25 lat pracy na projekt, który nigdy nie został zrealizowany. Prace opóźniły się przez wybuch rewolucji marcowej w 1848 roku, późniejsze kryzysy finansowe, aż w końcu chorobę umysłową króla. Kiedy ten zmarł w 1861 roku, jego następca, Wilhelm I, polecił przerwać wszelkie działania uznając projekt za romantyczną fantazję swego brata. Nie oznacza to, że zrezygnowano z nowej świątyni. W 1867 roku rozpisano nowy konkurs.

O historii obecnej katedry dowiesz się tutaj. Ciekawostki, informacje praktyczne odnośnie zwiedzania, godziny otwarcia, itd.

Artykuł Historia katedry w Berlinie pochodzi z serwisu Berlin - przewodnik po mieście ze znajomością rzeczy.

Pawia Wyspa

Położona z dala od głównej drogi, łączącej niegdyś dwie królewskie rezydencje, Pawia Wyspa należy dzisiaj do mniej znanych atrakcji turystycznych Berlina. Niesłusznie, gdyż ta niewielka wyspa, którą można bez przystanków obejść nawet w godzinę, kryje w sobie wiele fascynujących historii, by wspomnieć tylko o tajnym, alchemicznym laboratorium, królewskich miłostkach czy wyjątkowej, na skalę europejską, palmiarni.

Książęcy alchemik

Archeologiczne znaleziska na wyspie pochodzą jeszcze z epoki brązu. Być może wyspa służyła za schronienie za czasów słowiańskich. Jej położenie blisko brzegu, bez stałego połączenia z lądem, było główną zaletą i decydowało też o późniejszym wykorzystaniu.

Najpierw króliki

W XVII wieku, z polecenia elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma (1620-1688), na wyspie założono hodowlę królików. Przez krótki czas wnosiła ona nawet dochód do książęcej szkatuły. Wtedy też przyjęła się zwyczajowa nazwa, Kaninchenwerder, która utrzymała się również później, gdy głównym lokatorem wyspy nie były już króliki, a alchemik i książęcy kamerdyner, Johannes Kunckel (1630-1703).

Tajemnicze procesy

Wychowany w rodzinie obeznanej z tradycjami wyrobu szkła, też zajmował się tą dziedziną. Udało mu się nawet znacząco poprawić recepturę wyrobu rubinowego szkła (opublikowaną wcześniej, ale przypisywaną Kunckelowi jako odkrywcy). I niestety było to jego jedyne warte wzmianki osiągnięcie w służbie brandenburskiego elektora.

Wśród okolicznej ludności Kunckel uchodził za czarnoksiężnika, a o procesach zachodzących w jego laboratorium krążyły legendy. Wstęp na wyspę był surowo wzbroniony i przypuszczano, że alchemik zajmuje się zamianą pośledniejszych metali w złoto.

Niedaleko miejsca, gdzie znajdowała się niewielka huta szkła, stoi dzisiaj kamień z wyrytym napisem, upamiętniającym działalność alchemika na wyspie. Po tym jak popadł w niełaskę, a warsztat spłonął w pożarze, uciekł do Szwecji, gdzie został jednak dobrze przyjęty, a nawet podniesiony do rangi szlacheckiej.

Pruskie Arkady

Kolejny okres w historii wyspy znaczy działalność pruskiego króla, Fryderyka Wilhelma II (1744-1797), który odkrył ją dla siebie i swojej kochanki. Stało się to prawdopodobnie podczas jednego z polowań, na które chętnie wybierano się łodziami z pobliskich Nowych Ogrodów.

Tym razem, to nie gospodarcze korzyści, a marzycielskie usposobienie władcy z tendencjami do okultyzmu, zdecydowały o zainteresowaniu okolicą. Na zachodnim brzegu kazał on wznieść pałacyk (1794-97) w postaci romantycznych ruin,na podobieństwo włoskich zameczków. Wystrojem i wyposażeniem wnętrz zajęła się metresa króla, hrabina von Lichtenau.

Z drobnymi zmianami dokonanymi przez kolejną parę królewską, wnętrza zachowały do dzisiaj swój oryginalny wygląd. Godny polecenia jest zwłaszcza pomalowany na wzór bambusowej chaty „tahitański gabinet”, będący odzwierciedleniem tęsknoty arystokracji za rajskimi klimatami. Ta nowa moda rozpowszechniła się w Europie po publikacji licznych relacji z wypraw na nowo odkryte wyspy na południowym Pacyfiku.

Fryderyk Wilhelm II polecił jeszcze wznieść mleczarnię na drugim krańcu wyspy. Również i tutaj nie pasował zwykły, gospodarczy budynek, dlatego został on wystylizowany na gotyckie ruiny klasztoru. Sprowadzone z pobliskich dóbr pawie nadały wyspie nową nazwę, gdyż króliczy temat nie był zbyt dostojny. Ponadto przy bardzo kochliwym usposobieniu władcy stanowił on zrozumiałą pożywkę do żartów dla okolicznej ludności.

Menażeria i wyjątkowa palmiarnia

O dziwo, dla następcy tronu miejsce miłosnych schadzek ojca i znienawidzonej przez niego, hrabiny von Lichtenau, stało się po objęciu tronu w 1797 roku bardzo bliskie. Tym bardziej zaskakujące, gdyż Fryderyk Wilhelm III (1770-1840) znany był ze wstrzemięźliwości i prostego trybu życia.

Pawia Wyspa za jego rządów stała się atrakcją, znaną również poza granicami Prus. Można ją bowiem było zwiedzać przez trzy dni w tygodniu. Jak wspomniano wyżej, w pałacyku zaszły niewielkie zmiany. Na zewnątrz zaś pola, ogrody i inne użytki miały odtąd wzorcowo urzeczywistniać ideę „ferme ornée”, czyli ozdobnego gospodarstwa.

Egzotyczni sąsiedzi władcy

Podpatrzony w 1815 roku francuski ogród botaniczny „Jardin des Plantem” (w owym czasie przypominał bardziej menażerię), stał się przyczynkiem do stworzenia podobnego wybiegu dla egzotycznych zwierząt na Pawiej Wyspie. Z prezentów hojnych ofiarodawców i własnych nabytków powstała w okolicy Berlina pierwsza prawdziwa menażeria. Najciekawszymi okazami był lew, kilka gatunków małp, niedźwiedzie, lamy i cała masa przeróżnego ptactwa, łącznie z orłami.

Gdańsk pod Berlinem?

Do dzisiaj z licznych budynków i wybiegów zachowała się jedynie, zaprojektowana przez Karola Fryderyka Schinkla, woliera. Architekt był również odpowiedzialny za rozbudowę tzw. Domu Kawalerów. W jego ściany wkomponował nabytą przez króla fasadę XV-wiecznej gdańskiej kamienicy.

Duma pruskich władców

Ale największą atrakcją, obok zwierząt, stanowiła wzniesiona w 1831 roku palmiarnia. W jej wnętrzach prezentowano jedną z najznakomitszych wówczas w Europie kolekcji palm, nabytą przez króla i pierwotnie przeznaczoną do Ogrodu Botanicznego.

„Szklany pałac” miał 14 metrów wysokości, a jego fasady składały się z ponad 120 pojedynczych okien. Imponujący wystrój wnętrza nawiązywał do indyjskiej architektury. Niestety, palmiarnia wraz z roślinnością spłonęła z niewyjaśnionych przyczyn w 1880 roku.

Kolejny władca, Fryderyk Wilhelm IV (1795-1861), postanowił ku czci swoich rodziców zachować pałac w niezmienionym stanie. Menażerię, która w międzyczasie przyciągała rzesze turystów, postanowiono przenieść w bardziej dogodne miejsce. Tak też narodziło się berlińskie zoo w Charlottenburgu.

Mimo tych zmian, Pawia Wyspa, niewiele straciła ze swojego idyllicznego uroku. Można ją odwiedzać o każdej porze roku.

Pawia Wyspa (Pfaueninsel)

Tematyka: Prusy, historia, relaks, zielony Berlin
Adres: Nikolskoer Weg, 14109 Berlin
Telefon: +49 331 9694200
Www: www.spsg.de
Godziny otwarcia: 10.00-18.00 (IV-X) 10.00-16.00 (XI-III)
Prom: 4€ (3€), bilety rodzinny 2 dorosłych + do 4 dzieci (do 18 lat) 8€, bilet uprawnia do przeprawy promem na wyspę i z powrotem
Pałac Pfaueninsel: zamknięty na czas renowacji do odwołania
Dawna Mleczarnia: 3€ (2€), sb., nd. 10.00-17.30 (IV-X)

Informacje praktyczne

Ile czasu przeznaczyć na zwiedzanie? W sezonie letnim wyprawa na Pawią Wyspę ze śródmieścia Berlina zajmie nam większą część dnia. Jeśli połączymy ją ze spacerem wzdłuż brzegów jeziora Wannsee lub rejsem z przystani Wannsee będzie to na pewno cały dzień. Zimą, ze zwiedzaniem mleczarni spacer zajmie nam 3-4 godziny.
Gastronomia, sklepy: od kwietnia do października na wyspie działa leśna kawiarnia z imbisem. Na lądzie, przy przystani promowej znajduje się restauracja z regionalną kuchnią. Sklep muzealny SPSG, gdzie można nabyć mapy, przewodniki i pamiątki jest przy promowej na wyspie.
Wstęp ulgowy i bezpłatny: ulgowy wstęp przysługuje uczniom i studentom za okazaniem ważnej legitymacji
Święta kościelne i państwowe: godziny otwarcia w święta wielkanocne, Boże Narodzenie, Nowy Rok i inne podane są na oficjalnej stronie SPSG
Fotografowanie: na wyspie bez ograniczeń, w pałacu i mleczarni można fotografować bez lampy błyskowej i statywu. Tylko na użytek prywatny, bez praw do publikacji zdjęć. Opłata za fotografowanie wynosi 3€ (ważna cały dzień, również w innych obiektach SPSG).
Toalety: są zaznaczone na mapie, którą otrzymuje się wraz z biletem promowym
Uwaga: godziny wstępu na wyspę są uzależnione od godzin kursowania promu, na wyspie nie ma możliwości noclegu, dlatego zawsze trzeba spojrzeć na godzinę ostatniego promu

Dojazd

Bus: 218 (Pfaueninsel)

Autobus w kierunku Pfaueninsel startuje z przystanku koło stacji S-Bahn Messe Nord/ICC. Przejazd trwa około 50 minut. Wygodnie i nieco szybciej można dojechać kolejką miejską S7 do S Wannsee i tam przesiąść się na wspomniany autobus. Autobus latem kursuje co 30 i 60 minut, zimą nawet co 120 minut. Warto zaplanować dokładne godziny przejazdu. W weekendy w wybranych godzinach kursuje historyczny autobus z kontrolerem na pokładzie. Warto.

Zobacz położenie Pawiej Wyspy na mapie Google

Artykuł Pawia Wyspa. Pruskie Arkady pod Berlinem pochodzi z serwisu Berlin - przewodnik po mieście ze znajomością rzeczy.

Lustgarten powstał jako ogród przy zamku. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1471 roku, ale przypuszcza się, że już wcześniej pełnił tą funkcję. Gdy bliźniacze osady Berlin/Cölln dopiero kształtowały swe miejskie oblicze, teren dzisiejszego Lustgarten znajdował się poza granicami miasta i był zaledwie piaszczysto-bagnistą wyspą na Szprewie. Budowa zamku w pobliżu, która rozpoczęła się w 1443 roku, zdecydowała o przyszłym przeznaczeniu placu jako ogrodzie kuchennym. Niewykluczone, że już za pierwszych elektorów w bardziej reprezentacyjnej części odbywały się dworskie przyjęcia.

Po Wojnie Trzydziestoletniej (1618-1648) nic nie pozostało z zamkowej zieleni, a i budynki wokoło były mocno zniszczone. Odbudowy zamku i miasta podjął się kolejny elektor, Fryderyk Wilhelm, który ze względu na liczne reformy i decyzje gospodarcze, zapisał się w historii jako Wielki Elektor lub Wielki Kurfurst. Jedną z pierwszych rzeczy, którą polecił się zająć, był widok z zamkowego okna. Książę w przeszłości spędził sporo czasu na dworze holenderskim i polecił swojemu ogrodnikowi urządzić ogród według tamtejszych wzorów – z tarasami, zielenią i statuami. Przy tej okazji zasypano stary kanał Szprewy, przekopano nowe rowy i utworzono parkowe stawy. Część ogrodu, ta najbliżej zamku, dalej służyła jako ogród kuchenny. Całości planów nie udało się zrealizować. Potrzebą czasów było ufortyfikowanie miasta i jeden z bastionów został wzniesiony na tyłach Lustgarten, który mniej więcej w tym czasie otrzymał swoją nazwę. Rozebraniu uległa wówczas niewielka oranżeria i szklarnia, w której w 1652 roku zasadzono pierwsze ziemniaki w Brandenburgii. Barokową oranżerię w nowym miejscu wzniósł w 1685 roku, nadworny architekt Johann Arnold Nering. Budynek miał kształt półowalu, a południowa fasada z wielkimi oknami była doskonale wyeksponowana na słoneczne promienie. Przez cały rok kwitło tam ponad 1000 gatunków roślin. Później, kiedy oranżerie zamieniono na magazyn, rośliny były przenoszone do innych pałaców i ogrodów, dając też początek przyszłemu Ogrodowi Botanicznemu (dzisiaj w dzielnicy Dahlem).

Jako pierwszy plac w posiadłościach książęcych, Lustgarten był dostępny dla wszystkich i wkrótce stał się ulubionym miejscem spacerów i wypoczynku (stąd nazwa). Prawdziwego blasku nabrał jednak na początku XVIII wieku, za panowania pierwszego króla w Prusach, Fryderyka I. Nie mogło być inaczej, skoro gruntownie przebudowanemu w owym czasie pałacowi, trzeba było zapewnić odpowiednią oprawę.

Kolejny władca, szukając wszędzie oszczędności, uznał podobne fanaberie za zbyteczne. Większość zieleni wycięto, co wartościowsze okazy oraz rzeźby przeniesiono do okolicznych pałaców, oranżerię zaś zdegradowano do roli magazynu. Do ogrodowej altany wprowadziła się fabryka tapet, po niej giełda oraz pracownia rzeźbiarzy. Niedokończona biblioteka stała się królewską pralnią, tak, że dworska bielizna stale powiewała na wietrze w pobliżu pałacu. Na placu, pod okiem króla, odbywały się musztry i parady. Fryderyk Wilhelm I specjalnie wybrał na swój gabinet pokój z widokiem na Lustgarten. Taka sytuacja trwała latami. W połowie XVIII wieku po wschodniej części wzniesiono katedrę (w miejscu, gdzie dzisiaj stoi obecna). Odtworzony naprędce zieleniec już wkrótce został zniszczony przez kolejne przemarsze i biwaki wojsk podczas wojny siedmioletniej (1754-1763).

Na początku XIX wieku na scenę wkroczył najsłyniejszy berliński architekt, Karol Fryderyk Schinkel. Jego działania nadały temu miejscu zupełnie nowy kształt. W północnej części wzniesiono muzeum z imponującą klasycystyczną fasadą (dzisiaj Stare Muzeum), katedra została tak przebudowana, by bardziej pasowała do nowego otoczenia. Również most ponad Kupfergraben uległ przebudowie. Schinkel przygotował starannie nowe projekty dla placu, ale spotkały się one z niezrozumieniem króla, co wzbudziło głębokie rozczarowanie architekta. Kolejny, uproszczony projekt został zaakceptowany już bez żadnej uwagi. Część placu, przed północną fasadą pałacu pozostawiono pustą na marsze i defilady, a sam Lustgarten ograniczono do dzisiejszej wielkości, odgradzając go ostatecznie od pałacowego kompleksu. Pojawiła się za to centralna fontanna (1832), do której zastosowano nowoczesny, zachowany do dzisiaj, system hydrauliczny. Przed muzeum stanęła niezwykła rzeźba-szala, którą natychmiast okrzyknięto „cudem biedermeierowskiego świata”. Wykuta z jednego kawałka kamienia, kosztowała króla trzy razy więcej niż zakładano, a samo polerowanie trwało siedem lat. Granitowa szala, pierwotnie przeznaczona była na środek Wielkiej Rotundy w pobliskim muzeum, ale okazała się za szeroka (7 metrów średnicy) i za ciężka do bezpiecznej operacji.

W 1871 roku, roku proklamacji Cesarstwa Niemieckiego, na miejscu fontanny stanął konny pomnik Wilhelma Fryderyka III, głównego inicjatora klasycystycznych zmian na placu. Kilkanaście lat później rozpoczęła się budowa ulicy Cesarza Wilhelma (dzisiejsza Karl-Liebknecht-Straße, główna ulica), która ponownie ograniczyła Lustgarten. Kiedy w 1905 roku poświęcono gmach nowej katedry (w jej obecnym kształcie), zabudowa wokół placu została ostatecznie ukształtowana.

Po abdykacji cesarza w 1918 roku i utworzeniu Republiki Weimarskiej, na placu zaczynały się lub kończyły wielkie demonstracje robotników, a także liczne akcje protestacyjne. Nierzadko gromadziły one po kilkaset tysięcy ludzi, jak w sierpniu 1922 roku, po zamordowaniu ministra spraw zagranicznych, Walthera Rathenau. Po przejęciu władzy przez Adolfa Hitlera, plac, jak i cała Aleja pod Lipami (Unter den Linden) były wykorzystywane do parad i przemarszów nazistowskich oddziałów. Zieleniec i liczne drzewa przeszkadzały, dlatego w 1936 roku Lustgarten na długo pożegnał się ze swoim ogrodowym charakterem. Wybrukowano całą powierzchnię, usunięto zieleńce i fontannę, a pomnik Fryderyka Wilhelma III przesunięto. Taki sam los spotkał również granitową szalę, dla której przeznaczono nowe miejsce na północ od katedry. Nowo powstałą przestrzeń wykorzystywano zimą dla świątecznego jarmarku (Weihnachtsmarkt). W maju 1944 zbombardowana została katedra, miejski pałac i okolice.

Po II wojnie światowej odrestaurowano muzea oraz odbudowano katedrę (1975). Niestety ruinę berlińskiego pałacu wysadzono w powietrze w 1950 roku (obecnie trwa jego odbudowa). Plac, na którym stał pałac, nazwano im. Marksa i Engelsa i włączono również w jego zasięg Lustgarten, który utracił swoją historyczną nazwę. Argumenty wysuwane przez polityków przypominały o wydarzeniach z lat 20. ubiegłego wieku, kiedy plac był miejscem licznych demonstracji klasy robotniczej. W latach 70., we wschodniej części, wzniesiono Pałac Republiki, ostatecznie rozebrany w 2008 roku. Powierzchnię, po pracach remontowych spowodowanych zniszczeniami wojennymi, pozostawiono jako wybrukowany plac, tak jak przekształcili go naziści. W 1981 roku z ogromnym trudem przeniesiono szalę granitową w pierwotne miejsce, a także postawiono pomnik poświęcony ofiarom-sprawcom zamachu na nazistowską, propagandową wystawę skierowaną przeciw Związkowi Radzieckiemu w 1942 roku. Nawiązując do muzealnego charakteru miejsca przez jakiś czas można było oglądać galerię rzeźb z brązu postawioną na świeżym powietrzu tuż przed Starym Muzeum.

Dzisiejszy wygląd i historyczną nazwę Lustgarten odzyskał w latach 1997-99, kiedy to po rozpisanym konkursie biuro profesora H. Loidla wygrało i zrealizowało projekt. Jest to jednak tylko luźne nawiązanie do schinklowskiej idei, nawet jeśli w centrum znowu pojawiła się 15-metrowa fontanna. Dzisiaj Lustgarten jest miejscem wypoczynku i przystankiem dla turystów, którzy podążają dalej zwiedzać katedrę lub któreś z muzealnych zbiorów na Wyspie Muzeów. Widowiskowa służy jako tło w rozmaitych sesjach fotograficznych i filmowych.

Lustgarten (Lustgarten)

Adres: Am Lustgarten, 10178 Berlin-Mitte

Dojazd
S-Bahn: S5, S7, S75 (Hackescher Markt)
Tramwaj: M4, M5, M6 (Spandauer Str./Marienkirche)
Bus: 100, 200 (Lustgarten)

Zobacz położenie Lustgarten na mapie Google

Lustgarten latem, zabawy przy fontannie (bez komentarzy)

Artykuł Lustgarten w Berlinie pochodzi z serwisu Berlin - przewodnik po mieście ze znajomością rzeczy.