Wannsee

Do położonej na peryferiach Berlina dzielnicy Wannsee warto wybrać się o każdej porze roku. Latem liczne rzesze amatorów wypoczynku nad wodą przyciąga rozległe kąpielisko o ponad stuletniej tradycji. W szczycie sezonu szeroka piaszczysta plaża może przyjąć nawet do 30 tysięcy gości naraz.

W mniej słoneczne dni dużym zainteresowaniem cieszą się wycieczki statkami z przystani usytuowanej nieopodal stacji kolejki miejskiej Wannsee. Można stąd wyruszyć w rejs po siedmiu jeziorach dokoła wyspy, ale też i do Poczdamu. Chętnie wybieraną trasą jest rejs wzdłuż obiektów wpisanych na listę światowego dziedzictwa kultury UNESCO. Z Wannsee wyruszają też statki nieco dalej, na przykład do niewielkiej, ale rozsławionej przez kwitnący drzewostan, miejscowości Werder. Tam z kolei warto się wybrać podczas święta kwitnienia drzew, by spróbować owocowego wina.

Okolice Wannsee doskonale nadają się również na jesienne i zimowe spacery. Zwłaszcza tym pierwszym może towarzyszyć nostalgiczny i refleksyjny nastrój. Pierwszym punktem proponowanej trasy jest bowiem grób Heinricha von Kleista. Jak na ironię losu, jego samobójcza śmierć w 1811 roku przyczyniła się w krótkim czasie do wzrostu popularności okolicy, a w przyszłości także do zabudowy willami przez zamożnych berlińczyków .

„leżymy tu bowiem zastrzeleni…”

Pierwsza część wędrówki wiedzie na grób Heinricha Kleista i Henrietty Vogel. Został on opisany w osobnym wpisie.

Romantycy i przedsiębiorcy

W drugiej połowie XIX wieku grób Kleista stał się celem licznych wędrówek dla mieszkańców Berlina, szukających wytchnienia na łonie natury. Romantyczne wyprawy dobrze wpisywały się w literacki nurt epoki, choć nikt tu nie poszedł już dosłownie śladami pisarza.

Był to też okres intensywnego rozwoju Berlina, powstawania nowych dzielnic fabrycznych, osiedli robotniczych i znacznego napływu ludności wiejskiej za pracą. Z drugiej strony kształtowała się i bogaciła nowa warstwa społeczna, to jest fabrykanci, właściciele banków i instytucji finansowych oraz drobniejsi przedsiębiorcy. Czas sprzyjał spekulacji gruntami.

Nie trwało to długo, jak dziewicze piękno okolic jezior Wannsee odkrył berliński bankier, Wilhelm Conrad. W 1863 roku nabył on kawałek gruntu z popularną gospodą „Stimmings Krug”, tą samą, w której Heinrich von Kleist i Henrietta Vogel spędzili swoją ostatnią noc. Po wyburzeniu starego wyszynku i powiększeniu kolejnymi zakupami areału ziem, ów bankier wybudował sobie okazałą willę.

W jego ślady poszli inni, nabywając podłużne działki z dostępem do jeziora, i wznosząc podmiejskie pałace. W ten sposób powstała jedna z pierwszych willowych dzielnic w okolicy Berlina, którą pod koniec XIX wieku połączono z pobliską, średniowieczną wsią Stolpe.  To dało początek samodzielnej gminie Wannsee, przyłączonej w 1920 roku do Berlina.

Na przystani i moście

Dobry widok na willową zabudowę uzyskamy z wybrzeża jeziora Großer Wannsee, kiedy wracając od grobu Kleista, przekroczymy drogę krajową B1 i zejdziemy schodami do przystani. Warto to uczynić, gdyż spacerując alejkami dotrzemy do niewielkiego tarasu widokowego. Ponad nim góruje rzeźba kobiecej personifikacji Prus – Borussi, nabytej jako ozdoba do ogrodu przez fabrykanta Heinricha Wilda. W parku znajdziemy też popiersie premiera Prus, późniejszego kanclerza Rzeszy, Otto von Bismarcka.

Stąd wybrzeżem wracamy na drogę krajową i udajemy się na most rozdzielający jeziora Großer i Kleiner Wannsee.

Wannseebrücke jest dzisiaj jednym z pięciu mostów, przez który można dostać się na wyspę. Ale pierwsze stałe połączenie z lądem wzniesiono od strony Poczdamu, by umożliwić szlachcie łatwe dotarcie na tereny łowieckie. Podczas polowań zatrzymywano się w pałacyku myśliwskim Glienicke, który rozbudowany do rezydencji można oglądać i dziś. W miejscu najstarszej, jeszcze drewnianej przeprawy jest obecnie most Glienicke (Glienicker Brücke), na którym po wojnie przeprowadzono trzy wymiany szpiegów. To wszystko jednak po drugiej stronie wyspy, a my wracamy na część wschodnią.

Dopiero w XVIII wieku, w ramach pionierskiego projektu w Prusach, to jest budowy nowoczesnej szosy łączącej Berlin z Poczdamem (Berlin-Potsdamer Chaussee), wzniesiono most od strony stolicy.

Patrząc z mostu w kierunku północnym, po prawej stronie, w odległości 2 kilometrów wyraźnie odróżnia się jasny, piaszczysty pas kąpieliska Wannsee. Bliżej, brzegi jeziora okupują przystanie, kluby i szkoły żeglarskie. Wannsee (jezioro Wann) jest właściwie zatoką Haweli, chętnie wykorzystywaną przez amatorów kąpieli i sportów wodnych.

Willowa dzielnica Alsen

Kontynuujemy nasz spacer ulicą Am Großen Wannsee. Szczególną uwagę warto zwrócić na tzw. Seglerhaus (Dom Żeglarza), ogromną willę będącą siedzibą drugiego najstarszego w Niemczech związku żeglarskiego, założonego w 1867 roku. Wzniesiony w 1910 roku gmach uznawany jest za „najpiękniejszy dom-klub żeglarski Europy” i należy do Verein Seglerhaus am Wannsee e.V (Am Großen Wannsee 22-26).

Dalej zaczyna się architektoniczny pokaz rezydencji, wznoszonych na przełomie XIX i XX wieku w nowo utworzonej koloni Alsen. Szczęśliwi nabywcy gruntów byli jednakże nieco ograniczeni przepisami, jeśli chodzi o budowlane fantazje. Przede wszystkim dom nie mógł całkowicie zasłaniać innym widoku na jezioro. Ogrodzenie mogło być, ale nie wyższe niż 94 cm. Do tego nie można było prowadzić działalności gospodarczej, ani żadnej powodującej hałas czy nieprzyjemne zapachy. Budynki zaś powinny mieć charakter willowy.

I taki też miały. Pod numerem 39 znajduje się tzw. Dom Springera (Springer Haus), zaprojektowany przez Alfreda Messela dla rodziny berlińskich wydawców. Zleceniodawca był najstarszym synem Juliusa Springera, założyciela wydawnictwa książek o tematyce naukowo-technicznej (zbieżność nazwisk z Axelem Springerem przypadkowa). Wzniesiona w 1902 roku willa stanowiła w okolicy pierwszy przykład nowego trendu w architekturze, nawiązującego do angielskiego stylu epoki Tudorów. Szybko podchwycili go inni, a modzie tej nie oparł się nawet następca tronu, książę Wilhelm. Wystarczy spojrzeć na jego rezydencję w Poczdamie, dworek Cecilienhof (1917).

Literaci i malarze

W eleganckiej willi po drugiej stronie ulicy, pod numerem 40, znajdował się niegdyś Salon Berlińskiej Secesji, miejsce spotkań dla artystów, literatów, ludzi ze świata nauki i sztuki. Willa Thiede, od nazwiska obecnego właściciela, została wzniesiona na początku XX wieku dla przemysłowca, członka zarządu firmy AEG, Johanna Hamspohna. Przez jakiś czas można było zwiedzać wystawy, teraz wygląda na to, że willa udostępniana jest tylko do organizacji przyjęć.

Sąsiednią działkę (nr 42) zakupił w 1909 roku niemiecki malarz doby impresjonizmu, Max Liebermann. Letnią rezydencję w neoklasycystycznym stylu wzniósł, dla 63-letniego już wtedy artysty, Paul Baumgarten. Ten utalentowany architekt wykonał również projekty dla wspomnianego Hamspohna oraz fabrykanta Ernsta Marliera (o nim za chwilę). W willi znajduje się obecnie muzeum, poświęcone twórczości i życiu malarza, który spędził tu ze swoją rodziną wiele letnich miesięcy. W atelier na piętrze powstawały obrazy inspirowane krajobrazem za oknem, przedstawiające przydomowy ogród czy jezioro. (www.liebermann-villa.de)

Zaraz za posiadłością Liebermanna uwagę zwraca wysoka budowla z pruskiego muru z pomalowanymi na zielono belkami (Colomierstraße 1-2). Jest to willa, będąca do dzisiaj w posiadaniu rodziny Langenscheidtów, dla której została wzniesiona w 1899 roku (na zdjęciu głównym). Warto wiedzieć, że ta znana marka, specjalizująca się w wydawnictwach do nauki języków obcych, jako pierwsza wypuściła na rynek elektronicznego tłumacza (1983).

Ostateczne rozwiązanie

Na koniec naszego spaceru docieramy do willi, która trafiła na karty światowej historii jako Dom Konferencji w Wannsee. Utworzone w 1992 roku Miejsce Pamięci i Edukacji Historycznej mieści się w willi wzniesionej dla potentata przemysłowego Ernsta Marliera (1915) . Marlier wzbogacił się przede wszystkim na preparatach leczniczych, których skuteczność jednak nie została potwierdzona i przed którymi ostrzegała berlińska policja. Niezbyt przejrzysty biznes i dawna profesja pani Marlier (artystka cyrkowa) powodowały izolację małżeństwa w towarzystwie.

W 1921 roku willa została sprzedana innemu przedsiębiorcy, ale i ten popadł w konflikt z prawem i kłopoty finansowe. Od 1940 roku dom znalazł się pod zarządem Służb Bezpieczeństwa SS i służył jako ośrodek gościnny oraz rekreacyjny.

20 stycznia 1942 roku odbyła się tu narada pod przewodnictwem szefa Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy, Rheinhardta Heydricha, traktująca o „ostatecznym rozwiązaniu kwestii żydowskiej”. W spotkaniu, trwającym ok. półtorej godziny, wzięło udział kilkunastu wysokich rangą funkcjonariuszy SS, NSDAP i ministerstw Rzeszy. Z zachowanego protokołu spotkania, sporządzonego przez specjalistę od spraw przesiedleń i deportacji, Adolfa Eichmanna, jednoznacznie wynika zarys „planu zamordowania wszystkich Żydów europejskich i aktywne uczestnictwo niemieckiej administracji państwowej w tym ludobójstwie”.

W 2001 roku powstała ekranizacja słynnej narady, pod tytułem „Conspiracy” (polski tytuł „Ostateczne rozwiązanie”). Zdjęcia były kręcone w sali jadalnej willi Marliera, w której narada faktycznie miała miejsce. (www.ghwk.de)

A może jeszcze trochę pospacerować?

Wędrówka spacerowym tempem bez zwiedzania wnętrz zajmie około 2 godzin (3 km). Spod Domu Konferencji w Wannsee do stacji kolejki miejskiej można wrócić autobusem. Można również kontynuować wyprawę wzdłuż wybrzeży, ale będzie to już raczej rekreacyjny spacer przez lasy Wannsee. Po około 4 dodatkowych kilometrach dotrzemy do przystani przy Pawiej Wyspie (Pfaueninsel), skąd również kursują autobusy do stacji kolejki miejskiej Wannsee.

Trasa doskonale nadaje się też na wycieczkę rowerową. Wówczas najlepiej połączyć ją ze zwiedzaniem Pawiej Wyspy lub nawet dojazdem do mostu Glienicke.

Artykuł Wannsee. Zielono i willowo – wędrówka wzdłuż wybrzeży jeziora pochodzi z serwisu Berlin - przewodnik po mieście ze znajomością rzeczy.

Dawno, dawno temu, mniej więcej dwa lata po moim pierwszym oprowadzaniu po Berlinie, odebrałam telefon. Jakiś pan zainteresowany był pokazaniem miejsc, powiązanych z III Rzeszą. Wtedy jeszcze nie, ale dzisiaj mogę już prowadzić po standardowych trasach i wizualizować Berlin z późnych lat 30. w każdym miejscu. Nawet tam, gdzie dziś stoi enerdowska wieża telewizyjna czy fragment muru.

Berlin lat trzydziestych wymagał znacznie więcej uwagi od turysty, gdyż nie był jeszcze zniszczony. Jeden dzień na jego poznanie (jak to jest dzisiaj), to byłoby wielkie nieporozumienie. Na taki Plac Poczdamski, który dzisiaj możemy ogarnąć w ciągu godziny, przed wojną poświęcilibyśmy większą część dnia, a i z wyborem lokalu na wieczór byłby duży problem. To tylko przykład.

Wróćmy do pana z telefonem. Umówiliśmy się na zwiedzanie z trzymiesięcznym wyprzedzeniem. Miała być to grupka znajomych, 6-7 osób. Po ustaleniu głównych punktów, zabrałam się za przygotowania. Biografie Hitlera czytałam już na początku liceum, pod ławką, gdy lekcje miały mniej wartki tok. Jedną z najlepszych prac pisemnych z języka polskiego, napisałam po przerobieniu bloku literatury łagrowej i lagrowej.

Ale wierzcie lub nie, na początku XXI wieku w przewodnikach wcale nie było tak wiele na temat nazistowskiej historii konkretnych miejsc w Berlinie. W NRD krótko wspominano o faszystowskich czasach, w RFN też nie epatowano tym tematem. A tam, gdzie był bunkier, kancelaria Rzeszy, główna siedziba gestapo, itd. przez wiele lat rozpościerała się „strefa śmierci”. Dopiero po upadku muru, po demontażu zabezpieczeń, po przeprowadzonych pracach przygotowawczych przed budową nowych gmachów, zaczęto odkrywać tajemnice hitlerowskiej spuścizny. Pojawiły się wyspecjalizowane przewodniki, stowarzyszenia badaczy bunkrów czy pierwsze wystawy w muzeach. Z archiwów miejskich przedsiębiorstw zaczęto wyciągać dokumenty sprzed wojny. W 2006 roku w miejscu, „gdzie był bunkier Hitlera”, pojawiła się tablica informacyjna.

Zanim przejdę do zachowanych przykładów architektury, przedstawiam krótko, gdzie był bunkier Hitlera. Wszystkie wymienione poniżej obiekty można zobaczyć podczas jednego spaceru (2-3 godziny). 

Gdzie był bunkier Hitlera?

Obok pozostałości muru, bunkier Hitlera jest najczęściej pytanym obiektem wśród turystów. Czasem już na samym początku ktoś wyraża zainteresowanie ” A pokaże nam Pani?”.

Bunkra nie pokażę. Nie dałabym go rady pokazać nawet w latach 30., bo raz, że był tajną inwestycją, a dwa, że znajdował się na terenie ogrodów kancelarii Rzeszy – niedostępnym dla zwykłych śmiertelników. Dzisiaj można stanąć w miejscu, w którym był. Bardzo przydatna jest tablica informacyjna, pokazująca plan bunkra, nałożony na kontury współczesnej zabudowy. Z dużą dokładnością można wskazać, gdzie był gabinet Hitlera, prywatna garderoba Ewy Braun czy pomieszczenie, w którym Magda Goebbels uśmierciła szóstkę swoich dzieci.

Bunkier powstał w latach 1935-36. Na początku lat 40. XX wieku rozbudowano go o drugą część, położoną nieco niżej i o znacznie grubszych ścianach. To tam Adolf Hitler miał swoje prywatne pomieszczenia i gabinet. Do bunkra przeprowadził się w połowie stycznia 1945 roku i pozostał w nim aż do samobójczej śmierci 30 kwietnia 1945 roku. Po wojnie pozostałości bunkra próbowano wysadzić (1948), jednak bez powodzenia. Zostały przysypane ziemią. Część terenu znalazła się w strefie granicznej. Kiedy w latach 80. XX wieku rozpoczęto kopać fundamenty pod osiedle bloków, odkryto pozostałości, z których większość usunięto. Zostawiono jedynie betonowe podłoże i resztki ścian. Całość ponownie zasypano. Na powierzchni nie ma żadnego śladu po lokalizacji bunkra (jak wejście, czy komin wentylacyjny). Obecnie, w miejscu, gdzie był bunkier, jest parking dla samochodów, a część jest zabudowana blokami mieszkalnymi (mniej więcej tam, gdzie znajduje się Sushi Club).

Adres: In den Ministergärten, 10117 Berlin, Niemcy
Zobacz położenie Bunkra Hitlera na mapie Google

1. Najlepiej zachowany przykład nazistowskiej architektury w śródmieściu

Monumentalny gmach o szarej fasadzie został wzniesiony dla Hermana Göringa (1893-1946) i jego Ministerstwa Lotnictwa Rzeszy. Po 1933 roku, kiedy Adolf Hitler został kanclerzem, chciano zademonstrować odejście od postanowień traktatu wersalskiego z 1918 roku i otwarcie prowadzono zbrojenia oraz produkcję statków, samolotów i czołgów. Gmach miał być propagandowym sukcesem, dlatego wzniesiono go w rekordowym czasie zaledwie dwóch lat (1935/1936).

Był to wówczas największy biurowiec Berlina, w którym znajdowało się 2000 pomieszczeń. Betonowy szkielet pokryto płytami z wapienia i świadomie zrezygnowano z ozdób, zachowując bardzo rygorystyczny podział fasady. Architekt, Ernst Sagebiel (1892-1970), stworzył system, oparty na podstawowej jednostce 3×3 m, dzięki czemu można było przygotować półfabrykaty i prowadzić budowę jednocześnie w ośmiu miejscach. Podkreślając funkcję budynku, poręcze na klatkach schodowych wykonane były z aluminium używanego do produkcji samolotów, a dziedzińce oświetlały lampy o kształcie reflektorów.

Podczas wojny na budynek spadła tylko jedna bomba, uszkadzając stosunkowo niewielką część. Do 1947 roku zajmowała go administracja radziecka. W 1949 roku ogłoszono tu wejście w życie konstytucji NRD i tym samym powstanie nowego państwa. W następnych latach gmach zajmowany był przez szereg enerdowskich ministerstw. Po przełomie był siedzibą Urzędu Powierniczego, a obecnie znajduje się tutaj Federalne Ministerstwo Finansów.

Gmach można zwiedzać okazjonalnie, na przykład podczas Dnia Otwartych Drzwi (weekend), który odbywa się co roku pod koniec sierpnia.

Adres: Wilhelmstraße 97, 10117 Berlin, Niemcy
Strona www: www.bundesfinanzministerium.de
Zobacz położenie budynku na mapie Google

2. Królestwo Goebbelsa

Gmach Ministerstwa Lotnictwa Rzeszy to nie jedyny rządowy budynek jaki powstał w latach 30. ubiegłego wieku w Berlinie. Jest ich więcej w okolicy, ale nie zawsze od razu widocznych. Na północną część Mauerstraße mało kto z turystów zachodzi, z kolei od Wilhelmstraße głównym wizualnym akcentem są enerdowskie bloki. Tymczasem pomiędzy nimi ukryty jest gmach, w którym dawniej mieściły się biura Ministerstwa Propagandy i Oświecenia Publicznego Rzeszy. Utworzono je w 1933 roku, a na jego czele stanął Joseph Goebbels (1897-1945). Ponadprzeciętna aktywność ministra szybko doprowadziła do sytuacji, gdy stary, barokowy pruski pałac przestał wystarczać. Zarządzono przebudowę pobliskiego budynku oraz budowę nowych.

To, co widać obecnie (najlepiej od strony Mauerstraße) to efekt drugiego wielkiego rozszerzenia z 1940 roku. Długa na 102 metry fasada jest niemal całkowicie pozbawiona ozdób, podobnie jak i wnętrza. Mając reprezentacyjny, historyczny gmach dawnego pałacu Księcia Karola (Prinz-Karl-Palais) za główną siedzibę, nie było potrzeby wydawać więcej niż potrzeba. Pałac i pierwsza dobudowa zostały zniszczone podczas bombardowań i w 1947 roku całkowicie rozebrane.

Obecnie w budynku mieści się Federalne Ministerstwo Pracy i Spraw Socjalnych Niemiec.

Adres: Wilhelmstraße 49, Mauerstraße 45-53, 10117 Berlin, Niemcy
Strona www: www.bmas.de
Zobacz położenie budynku na mapie Google

3. Gmach Administracji Federalnego Parlamentu

Tam gdzie dzisiaj wznoszony jest nowy gmach ambasady Rzeczpospolitej Polskiej, przed wojną stał budynek pruskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. W 1934 roku zdecydowano o połączeniu instytucji z jej odpowiednikiem dla Rzeszy. Siedziba przy Alei pod Lipami przestała wystarczać i na jej tyłach, po wyburzeniu kilku domów wzniesiono nowy gmach (1936/1937). Pracami kierował Konrad Nonn, zagorzały zwolennik narodowosocjalistycznej architektury. Zaplanował on budynek z trzema skrzydłami, z dość obszernym dziedzińcem służącym jako podjazd dla samochodów. Wjazd na wewnętrzny dziedziniec został zaakcentowany przez portyk opaty na doryckich kolumnach. Nonn świadomie odniósł się tutaj do schinklowskich tradycji (Karol Fryderyk Schinkel, najwybitniejszy architekt pruskiego klasycyzmu).

Budynek przy Dorotheenstraße przetrwał wojnę, w przeciwieństwie do zabudowy przy Alei pod Lipami. Po wojnie znajdowało się tutaj Ministerstwo Sprawiedliwości NRD, a obecnie mieszczą się biura administracji niemieckiego parlamentu. Zarówno podczas prac powojennych jak i renowacyjnych w latach 1998-99 pozostawiono ślady z przeszłości – między innymi nie usunięto ornamentów z ponad drzwi, których wzór układa się w swastyki. Pierwotnie były one pozłacane, teraz są nieco zatarte.

Budynku nie można zwiedzać wewnątrz. Fasady zostały odnowione w 2005 roku.

Adres: Dorotheenstraße 97, 10117 Berlin, Niemcy
Strona www: www.bmas.de
Zobacz położenie budynku na mapie Google

4. Gmach dawnego Niemieckiego Urzędu Powierniczego i Kontroli

Wzniesiony w 1936 roku budynek stanowi przykład masywnej architektury gmachów o przeznaczeniu administracyjnym. Do zakończenia drugiej wojny światowej mieściła się tutaj siedziba spółki powierniczej, założonej w 1925 roku. Kamienne płyty fasady (trawertyn) przylegają do siebie tak ściśle, że praktycznie nie widać fug. Rozciągająca się na dwa piętra blenda (płytka wnęka) nawiązuje do budynków administracyjnych i wielkich domów towarowych z przełomu wieków, ale zamiast ozdobnych łuków, są tu prostokątne nisze. Okna mają wyjątkowe wąskie obramowania, natomiast konsole, umieszczone pod ramami w środkowym rzędzie są nieproporcjonalnie małe. Przy wysuniętym gzymsie brakuje też konsolowego fryzu, który ozdabia inne budynki. Obecnie, pomieszczenia zajmowane są przez instytuty Uniwersytetu Humboldtów.

Adres: Jägerstraße 10-11, 10117 Berlin, Niemcy
Zobacz położenie budynku na mapie Google

5. Qaurtier 110

Nazwa Quartier, z francuskiego, odnosi się do „kwater”, dawniej zabudowanych na kwadracie dzielnic miasta Friedrichstadt. Jego regularny układ szachownicy można rozpoznać jeszcze dzisiaj. Na przełomie XIX i XX wieku oraz w latach międzywojennych swoje filie i siedziby zakładało tu wiele banków, stowarzyszeń i finansowych instytucji. Na rogu Taubenstraße i Mauerstraße stoi do dzisiaj gmach, który wzniesiono dla generalnej dyrekcji towarzystwa ubezpieczeniowego Allianz w 1896/1897. W 1937 powstał nowy budynek, który dzisiaj, po przebudowie można zobaczyć wzdłuż ulicy Mohrenstraße (58-61). Obecnie mieszczą się w nim biura oraz mieszkania.

Adres: Mohrenstraße 58-61, 10117 Berlin, Niemcy
Zobacz położenie budynku na mapie Google.

Artykuł Pozostałości architektury III Rzeszy w śródmieściu, które można obejrzeć z zewnątrz pochodzi z serwisu Berlin - przewodnik po mieście ze znajomością rzeczy.