Dzień Otwartych Zabytków w Berlinie

Dzień Otwartych Zabytków jest największym wydarzeniem kulturalnym w Niemczech. Odbywa się zawsze w drugą niedzielę września. Od 1993 roku jest on koordynowany na terenie całego kraju przez Niemiecką Fundację Ochrony Zabytków (Deutsche Stiftung Denkmalschutz), która działa pod patronatem Prezydenta Federalnego. W 2025 roku jest to 14 września.

Dla mnie ten dzień był zawsze ciekawszy od Długiej Nocy Muzeów, odbywającej się w Berlinie pod koniec sierpnia. Od kiedy pojawiła się porządna, zintegrowana strona internetowa, z niecierpliwością czekałam na program, by przekonać się, w jakie to zakamarki i dziury będę mogła wleźć tym razem.

Bo Dzień Otwartych Zabytków to nie jest dzień otwartych na co dzień muzeów, kościołów czy pałaców. To czas, kiedy otwierają się zazwyczaj zamknięte drzwi do piwnic, strychów, schowków i ogólnie miejsc zastrzeżonych jedynie dla personelu. To mogą być również publiczne szkoły, urzędy, siedziby fundacji, prywatne hotele w zabytkowych gmachach. I do nich, w drugą niedzielę września można wleźć bez nerwowego (i po niemiecku), „A czego Pan/i tu chce?”.

Architektura, kultura, ochrona zabytków

Ta wielka akcja nie służy oczywiście tylko zaspokajaniu ciekawości obywateli czy turystów.

Niemiecka Fundacja Ochrony Zabytków (Deutsche Stiftung Denkmalschutz) jest największą prywatną inicjatywą na rzecz ochrony zabytków w Niemczech. Od 1985 roku działa twórczo, profesjonalnie i niezależnie na rzecz zachowania zagrożonych zabytków budowlanych. Fundacja wspiera rocznie około 600 projektów, przede wszystkim dzięki aktywnemu zaangażowaniu i darowiznom ponad 200 000 darczyńców. Łącznie udało się jej wesprzeć około 7 500 zabytków na terenie całych Niemiec, przeznaczając na ten cel ponad pół miliarda euro.

Celem dnia akcji jest ukazanie i umożliwienie doświadczenia znaczenia dziedzictwa architektoniczno-kulturowego. Po zabytkach oprowadzają konserwatorzy, restauratorzy, architekci pokazując efekty renowacji lub uświadamiając ich potrzebę. Przedstawiają wpływ odrestaurowanych obiektów na życie lokalnych społeczności.

Raz w roku taki dzień

Od 1999 roku wybierane jest motto. W 2025 roku będzie to:  Wert-voll: unbezahlbar oder unersetzlich?

To hasło gra słowem wertvoll („cenny, wartościowy”) i jednocześnie dzieli je na Wert („wartość”) + voll („pełen”). W języku polskim trudno oddać tę grę wprost, dlatego pozwolę sobie na takie tłumaczenie:

Pełen wartości: bezcenny czy niezastąpiony?

W akcji bierze udział ponad 2700 gmin, w których otwiera się dosłownie lub przysłowiowo drzwi do 7 500 zabytków. W ostatnich latach zanotowano blisko 4 miliony odwiedzających.

Dzień Otwartych Zabytków w praktyce

Jak turysta z Polski, bez znajomości języka niemieckiego, może skorzystać z oferty tego dnia?

1. Dzień Otwartych Zabytków przypada na niedzielę, ale często już w sobotę są organizowane zwiedzanie, pokazy, imprezy towarzyszące.
2. Do wielu miejsc „wejście z ulicy” może nie być możliwe ze względu na przepisy o ochronie zabytków, prace konserwatorskie, itp.  Zwiedzanie może się odbywać w ten sposób, że wpuszcza się określoną liczbę osób o danej godzinie, limituje się wejścia na bieżąco, lub wejście możliwe jest tylko z przewodnikiem i/lub wyposażeniem (kaski, latarki, itp.)
3. Na niektóre oprowadzania obowiązują wcześniejsze zapisy mailowo lub telefonicznie. Informacje znajdują się na stronie oficjalnej Dnia Otwartych Zabytków.
4. Udział jest bezpłatny, datki na rzecz działalności fundacji mile widziane (czasem wskazywane, ale nadal dobrowolne).
5. Oprowadzania i organizacja zwiedzania odbywają się w języku niemieckim. Ilość ofert w języku angielskim jest mocno ograniczona. Z reguły można się z przewodnikami porozumieć po angielsku, ale proszę nie brać tego za pewnik.
6. Dokładny program z detalami i mapą znajduje się na oficjalnej stronie Dnia Otwartych Zabytków. Warto skorzystać z wyszukiwarki, która ma podział na zabytki i oprowadzania.
7. To nie jest dzień bezpłatnych muzeów, pałaców czy innych atrakcji, chociaż nie jest wykluczone, że takie wejście będzie możliwe.

Jeśli tego dnia wybierasz się do Berlina (lub gdziekolwiek indziej w Niemczech), wrzuć miasto, region, czy kraj związkowy do wyszukiwarki. Możesz również skorzystać z poręcznej mapy. Przejrzyj propozycje i poczytaj, co jest oferowane. Mogą to być na przykład przedstawienia, mini-koncerty, loterie, instalacje światło-dźwięk, itp. Nieznajomość niemieckiego nie wyklucza Cię ze zwiedzania, zwłaszcza, jeśli jakieś miejsce bardzo Cię interesuje.

To znakomita okazja dla zawodowców oraz fanów architektury, historii i kultury.

Poczdam 2014

A oto przykładowy mój dzień z zabytkami. W 2014 roku byłam w Poczdamie. Przed południem oprowadzałam jeszcze krótko po Berlinie, zatem nie miałam zbyt dużo czasu. Mimo to, udało mi się zobaczyć trzy miejsca.

Barokowy Dom Sierot

Tego dnia zobaczyłam wnętrze Großes Militärwaisenhaus (Wielki Wojskowy Dom Sierot, obecnie siedziba fundacji). To największy barokowy kompleks budowlany w Poczdamie, który w 2024 roku obchodził swoje 300-lecie. Wzniesiony z inicjatywy króla pruskiego, Fryderyka Wilhelma I, jako przytułek dla sierot. Osierocone w wyniku wojen dzieci i młodzież uczyły się tam czytania, pisania i rachunków oraz przysposabiały do przyszłego zawodu. Co ciekawe, fundacja założona w 1724 roku istnieje do dzisiaj i nadal zajmuje się projektami dla dzieci i młodzieży. Przy fundacji działa muzeum, które jest otwierane tylko po wcześniejszym zgłoszeniu, ale tego dnia było dostępne bez formalności.

Mimo, że imponująca klatka schodowa jest dostępna w dni powszechne w godzinach działania biur brandenburskiego rządu, to w Dzień Otwartych Zabytków można było zajrzeć też w inne miejsca.

Szkoła podstawowa w budynku z XVIII wieku

Następnie weszłam na chwilę do położnej niedaleko szkoły podstawowej, Grundschule Max Dortu. Maksymilian Dortu był synem radcy prawnego, Ludwiga, który wraz z rodziną zajmował jedno z mieszkań budynku wzniesionego w 1771 roku. Powstała wówczas reprezentacyjna Sala Rokokowa ze sztukateriami nie miała sobie  równych w żadnym mieszczańskim domu w Poczdamie. Przy jej wystroju pracowali ci sami artyści co w Nowych Komnatach w Sanssouci oraz pałacu w Rheinsbergu. Max Dortu był rewolucjonistą. To on nazwał pruskiego księcia Wilhelma (późniejszego cesarza Niemiec) Księciem-Kartaczem w nawiązaniu do brutalnie tłumionego powstania z pomocą artylerii w 1848/49 w Berlinie. Dortu zginął, rozstrzelany po wzięciu udziału w powstaniu badeńskim w 1849 roku, stając się „męczennikiem pruskiego systemu” i symbolem demokracji.

Jego matka, kiedy została wdową, przekazała miastu dom i założono tu szkołę dla dziewcząt. Jako placówka edukacyjna budynek wykorzystywany jest od 1860 roku. W Rokokowej Sali znajdowała się przez jakiś czas nawet klasa szkolna, ale obecnie wykorzystywana jest przy uroczystościach. Przy okazji wypatrzyłam jeszcze jedną ciekawostkę. W szkole znajduje się wiernie odtworzona klasa szkolna z czasów cesarskich, w której uczniowie mogą poznać realia dawnych czasów.

Wielka Szkoła Miejska w Poczdamie

Mój ostatni cel to miejsce, które wielokrotnie mijałam z wycieczkami podczas zwiedzania Poczdamu. Przypadkowo tylko była to również szkoła, chociaż bardzo szczególna. W 1717 roku w Prusach został wprowadzony powszechny obowiązek szkolnictwa dla dzieci w wieku 5-12 lat. Na prowincji, na wsiach ograniczało się to do wykształcenia lepszej lub gorszej umiejętności pisania, czytania i rachowania. Edukacja zajmował się miejscowy duchowny lub emerytowany urzędnik. Wystarczyło by znał kilka modlitw, tabliczkę mnożenia i zapis alfabetu. Ale w Poczdamie, królewskiej rezydencji, pod okiem króla, który wielbił praktykę, wojskowe wychowanie i edukację powstała w 1739 tzw. Wielka Szkoła Miejska (La Grande Ecole). Można ją uznać za pierwszą nowoczesną placówkę w mieście. A uczęszczał do niej m.in. Heinrich von Kleist, niemiecki pisarz i dramaturg, stąd nazwa szkoły obecnie: Kleist-Schule Potsdam. Jest to szkoła dla dorosłych oferująca tzw. drugą drogę edukacji.

Udało mi się tutaj wziąć udział w oprowadzaniu po klatce schodowej, w którym głównym tematem była renowacja ściennych dekoracji. Po dość wyczerpującym dniu, spędziłam czas przy kawie i cieście na dziedzińcu szkoły (poczdamskie dziedzińce to temat na osobny post).

Berlin 2025

Przejrzałam berlińskie propozycje na Dzień Otwartych Zabytków w tym roku i jak zwykle żałuję, że mnie tam nie będzie.

Oto, co mnie zainteresowało:

Budynek mieszkalny Le Corbusiera (wystawa zdjęć i zwiedzanie z przewodnikiem) -> info

Na co jest już za późno

Wieża ciśnień w parku Südgelände (wejście na górę, brak miejsc)

A co polecam Wam? Do połączenia w jeden dzień na łonie natury!

1. Teufelsberg (dawna amerykańska stacja radarowa, punkt widokowy i street art w jednym), 13 i 14 września wstęp wolny! (normalnie 12 euro)
2. Tradycyjne autobusy z XX wieku na regularnych liniach, 118, 218, 316 -> info
3.  Pałac Grunewald, koncerty na dziedzińcu o 11 i 15 -> info

Wieże widokowe w Berlinie. Te z historią

Wieże widokowe w Berlinie. Najpopularniejsza jest oczywiście wieża telewizyjna o wysokości 368 metrów, położona w centrum miasta. Ale pierwotnie nie miała tam stać. Usytuowanie jej w ścisłym śródmieściu to niemal przypadek i do dzisiaj jej lokalizacja budzi zdziwienie wśród urbanistów. Tak wysoką konstrukcję, która miała służyć celom komunikacyjnym, zaplanowano bowiem na najwyższym wzniesieniu wschodniej części miasta – wzgórzach Müggelberge (115 m). Zaawansowane prace budowlane przerwał jednak minister spraw wewnętrznych, gdy okazało się, że wieża będzie najzwyczajniej przeszkadzać samolotom z pobliskiego lotniska w Schönefeld. Czyżby nie zauważono tego wcześniej?

Z punktu widokowego na niższym ze wzgórz Müggelberg (89 m n.p.m.) nie zrezygnowano całkowicie. Chociaż porzucono plany otwarcia tarasów widokowych na niedoszłej wieży telewizyjnej (pozostawiono obiekt dla celów Stasi), to pod koniec 1961 roku otworzono obok nową wieżę o wysokości 30 metrów. Betonowa, prosta konstrukcja zastąpiła spaloną w 1958 roku historyczną wieżę z XIX wieku.

Tak jak na wschód od Berlina wieża Müggelturm była ulubionym celem wycieczek za miasto, tak po zachodniej stronie wędrowano przez lasy Grunewald do majestatycznej wieży Grunewaldturm. Ta przetrwała historyczne zawirowania i od 1899 roku niezmiennie zaprasza na swój taras widokowy. Położona na wzgórzu Karlsberg (78,5 m n.p.m.) przypomina o królu pruskim i pierwszym cesarzu z dynastii Hohenzollernów, Wilhelmie I.

Ładne widoki, różne epoki

Kolekcję ciekawych historycznie obiektów uzupełnia nam jeszcze Wieża Radiowa (Funkturm) na terenie targów. Okazją do jej otwarcia była 3. Wielka Niemiecka Wystawa Radiofonii w 1926 roku. Tak jak jej późniejszy telewizyjny odpowiednik też ma restaurację. Ta jednakże nie obraca się i jest położona nieco niżej, bo na wysokości 50 metrów.

10 lat później powstała z kolei Dzwonnica przy Stadionie Olimpijskim (Glockenturm). Sam stadion rozbudowano wówczas na potrzeby olimpiady w 1936 roku. W przyszłym roku, to jest 2021, zapraszam częściej na moją stronę, gdyż z okazji 85-lecia olimpiady przedstawię wiele ciekawostek powiązanych ze światem sportu i oczywiście samą olimpiadą. Zapowiedzi nowych tras i przydatnych wskazówek pojawią się na stronie FB Przewodnik po Berlinie dla Zwiedzających. Zachęcam do śledzenia.

Wreszcie prawdziwy klasyk historii – niezbyt wysoka, ale zacna staruszka w cytadeli Spandau, Wieża Juliusza (Juliusturm). Wyprawa do Spandau tylko po widoki raczej się nie uda się, bo na cytadeli można spędzić i pół dnia, a kolejne godziny na spacerach po starówce w pobliżu.

1. Müggelturm (Wieża na wzgórzu Müggelberg)

Müggelturm (6€) miała być proletariacką odpowiedzią na „konserwatywną”, ceglaną wieżę w lasach Grunewald. Ukończona w 1889 roku drewniana konstrukcja o wysokości 39 metrów spłonęła w 1958 roku. Szybko podjęto się budowy nowej, którą otworzono trzy lata później. By dostać się na szczyt, trzeba pokonać 126 schodów, ale widok z góry wynagradza ten wysiłek. Z platformy rozpościera się fantastyczna panorama na berlińskie jeziora, brandenburskie lasy i oczywiście sam Berlin w oddali. Przy dobrej pogodzie warto wypatrzyć odległą o 30 kilometrów wieżę telewizyjną, jak i położoną 40 kilometrów na południe halę Wyspy Tropikalnej.

Od przystanku autobusowego linii 169 spacer pod wieżę zajmuje 20 minut, natomiast z bezpłatnego parkingu samochodowego (Parkplatz Müggelturm) około 10. Pod samą wieżą znajduje się odpłatny parking. Na miejscu jest też restauracja. Wejście na wieżę widokową może być elementem szerszego planu – spaceru nad jeziorem Müggelsee albo wzdłuż rzeki Dahme, rejsu statkiem, lunchu na łonie natury w którejś z tradycyjnych restauracji lub kąpieli (kąpielisko rzeczne Wendenschloss)
Wieża Müggelturm, Straße zum Müggelturm 1, 12559 Berlin, www.müggelturm.berlin

2. Grunewaldturm (Wieża Grunewaldzka)

Wieża Grunewaldzka (4€) została wzniesiona z okazji 100. rocznicy urodzin króla pruskiego i cesarza, Wilhelma I. Zleceniodawcą był powiat Teltow, sprawujący wówczas zarząd nad lasami Grunewald.  Pomnik władcy mija się po drodze na taras widokowy, na który wiedzie 200 stopni. Wieża jest dobrze widoczna z daleka, bo chociaż mierzy zaledwie 55 metrów, to została wzniesiona na wzgórzu Karlsberg (79 m n.p.m.). Z góry rozciąga się widok na Hawelę, las Grunewald i szeroki pas zabudowań Berlina w oddali.

Historyczny autobus

Na wycieczkę w te rejony polecam zostawić auto i udać się autobusem. Ale nie takim zwykłym. Zarówno w weekendy jak i dni robocze co dwie godziny spod targów startuje historyczny piętrowy autobus (linia 218), do którego można wsiąść ze zwykłym biletem komunikacji miejskiej. Jeśli go nie mamy, sprzeda nam go w autobusie konduktor – jak za dawnych czasów.

Okolice

W okolicy wieży, wzdłuż brzegów Haweli jest sporo kąpielisk. Można również udać się na plażę w Wannsee, zwiedzić dzielnicę lub przespacerować się na półwysep Schildhorn. Jego nazwa związana jest z legendą o ucieczce słowiańskiego księcia Jaksy z Kopanicy przed Albrechtem Niedźwiedziem. W lasach Grunewald można spędzić cały dzień zapominając, że jest się wciąż w wielkiej europejskiej metropolii.
Wieża Grunewaldzka, Grunewaldturm, Havelchaussee 61, 14193 Berlin

3. Funkturm (Wieża Radiowa)

Wieża Radiowa (8€) znajduje się na terenie targów w zachodniej części miasta. By się do niej dostać należy przejść przez budynek targowy od strony Masurenallee. Bilety kupuje się w kasie na dole, ale w czasie biletowanych targów trzeba dodatkowo zakupić i tą wejściówkę. Polecam zatem sprawdzić terminy, bo jeśli targi nas nie interesują, to nie ma co przepłacać.

Przypominająca Wieżę Eiffla struktura liczy sobie 146 metrów wysokości i ma dwa tarasy widokowe. Na niższym znajduje się restauracja, a na wyższym jest platforma widokowa. Widok jest pełnowymiarowy i nie ograniczony szybami, dlatego przy gorszej pogodzie górny taras może być zamknięty. Dodatkową atrakcją jest przeszklona winda. Z góry rozpościera się widok na tereny targowe, zachodnie dzielnica Berlina, autostradę AVUS i najbardziej pokręcony węzeł drogowy w mieście. W oddali dopatrzymy się charakterystycznych budowli, jak wieża telewizyjna czy zabudowa Placu Poczdamskiego.

Sama wieża została otwarta w 1926 roku. Chociaż dzisiaj jako przekaźnik pełni marginalne funkcje, to warto pamiętać, że to właśnie przez nią poszły w świat pierwsze testowe sygnały telewizyjne (od 1929) oraz pełny program telewizyjny w 1932 roku.

UWAGA: Wieża Radiowa jest otwarta ponownie od kwietnia 2023 roku
Funkturm Berlin, Hammarskjöldplatz, 14055 Berlin, www.funkturm-messeberlin.de

4. Glockenturm (Dzwonnica przy Stadionie Olimpijskim)

Na taras widokowy Dzwonnicy (5€) można wjechać niezależnie od zwiedzania stadionu. Warto pamiętać, że kompleks sportowy jest stosunkowo duży, a wieża wraz z Halą Langemarck zamyka go od zachodniej strony. Mając w planach tylko widoki, najlepiej wysiąść na stacji S-Bahn Pichelsberg, a nie, jakby wskazywała nazwa, Olympiastadion.

Wieża została wzniesiona w 1936 roku przy okazji XI Letnich Igrzysk Olimpijskich. Ich organizację przyznano Berlinowi w zamian za te, które nie odbyły się 20 lat wcześniej (1916). Jednakże budowla, którą widzimy dzisiaj nie jest oryginalna. W 1945 roku, przy zdobywaniu Berlina, w hali pod wieżą, gdzie przechowywano materiały Archiwum Filmowego Rzeszy, wybuchł pożarł. Rozgrzane powietrze, które uchodziło przez wnętrze wieży niczym przez komin uszkodziło jej konstrukcję. W 1947 roku zapadła decyzja o jej wysadzeniu. Kilkanaście lat później architekt oryginalnej budowli, Werner March, podjął się odbudowy, którą ukończono w 1962 roku.

Wieża liczy sobie 77 metrów. Kilkupiętrowa hala z wystawą jest w tej chwili zamknięta, więc wjeżdża się jedynie szybką windą na poziom, gdzie zawieszony jest dzwon (powojenny, ale wzorowany na oryginalnym, oczywiście bez hitlerowskich emblematów). Dalej schodami wychodzi się na otwarty taras widokowy, skąd jest fantastyczna panorama na pobliski stadion i zachodnie dzielnice Berlina. Obiekt otwarty od kwietnia do października. Warto!
Olympia-Glockenturm, Am Glockenturm 1, 14053 Berlin, www.glockenturm.de

5. Juliusturm (Wieża Juliusza)

Do końca nie wiadomo, kiedy wieża została wzniesiona, ani po kim nosi imię. Materiał z fundamentów ma pochodzić nawet z XIII wieku i przez to budowla uważana jest za najstarszą w Berlinie. Przez wieki pełniła funkcje obronne oraz jako miejsce schronienia. Mury u podstawy mają grubość 3,6 metra, u szczytu 2,3 metry. Po wojnie francusko-pruskiej 1870/71 złożono tu część tzw. wojennego skarbu Rzeszy, a do jego ochrony zamontowano w 1910 roku solidne drzwi wejściowe o wadze 3 ton. Można je oglądać i dzisiaj. Skarbu nie ma co szukać, bo wrócił do Francji w 1919.

Wieża Juliusza (4,5€) nie jest wysoka, ma 30 metrów, a na jej szczyt prowadzą 154 schody. Z góry jest dobry widok na cytadelę, dzielnicę Spandau i śródmieście Berlina w oddali. Bilet uprawnia również do zwiedzania muzeów i wystaw na terenie cytadeli. Uwaga: obiekt jako jeden z nielicznych nie podniósł jeszcze po pandemii cen!
Zitadelle, Am Juliusturm 64, 13599 Berlin,www.zitadelle-berlin.de